Yaxın Şərqdəki gərginliyin qlobal iqtisadiyyata təsiri

Kəmalə XƏLİLQIZI
[email protected]

Bu il fevralın 28-də başlayan İsrail-İran qarşıdurması dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi fəsadlar yaratmağa başlayıb. Münaqişənin Yaxın Şərq regionunda yaratdığı qeyri-sabitlik qlobal enerji, maliyyə və ticarət bazarları üzərində daha çox nəzərə çarpır. Qarşıdurma beynəlxalq enerji qiymətləri, təchizat zəncirlərinin pozulması, inflyasiya, işsizlik, istehsalın azaldılması və qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi kimi bir çox sahələrə ciddi mənfi təsir göstərir. İran və İsrailin yerləşdiyi bölgənin strateji əhəmiyyəti, bu ölkələrin dünya iqtisadiyyatında xüsusi rolu müharibənin təsirinin qlobal miqyasda daha dərindən hiss olunmasına rəvac verir.

İran dünya neft ticarətində əsas oyunçulardan biridir, xüsusilə Hörmüz boğazı vasitəsilə nəql edilən xam neftin dünya ticarətindəki payı təxminən 20 faiz təşkil edir. İran-İsrail münaqişəsi bölgədəki enerji təhlükəsizliyini ciddi təhdid altına alıb. Həm İranın neft istehsalı, həm də digər təchizat zəncirlərindəki qırılmalar neftin qiymətini ciddi şəkildə yüksəldib. Müharibənin başladığı ilk həftələrdə Brent xam neftinin qiymətinin 20-30 faiz artaraq 120 ABŞ dollarına çatması enerji bazarlarında ciddi narahatlıq doğurur. Bu artım yalnız Yaxın Şərqdəki ölkələrdə deyil, həmçinin Avropa, Asiya və Şimali Amerika bazarlarında da enerji təchizatına olan tələbatı artırıb.

Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı bu təhdidləri aradan qaldırmaq məqsədilə Hörmüz boğazı üzərindən keçən enerji təchizatını artırmağa çalışsalar da, müharibənin başlanması ilə İranın neft ixracatında böyük azalma meydana gəlib. 2026-cı ilin mart ayında İranın xam neft istehsalı gündəlik olaraq 1.2 milyon barel azalıb. Bunun nəticəsində Avropa və Çin kimi böyük enerji istehlakçıları alternativ enerji mənbələri axtarmağa başlayıb, eyni zamanda OPEC ölkələri enerji qiymətlərini tənzimləməkdə çətinliklə üzləşib. Bu vəziyyət dünya enerji qiymətlərində gündəlik 2-3 faiz artıma səbəb olub.

Bu münaqişə enerji daşıyıcılarının qiymətindəki artımın istehsalın da bahalaşmasına gətirib çıxardığını göstərdi. Xüsusilə, sənaye istehsalçıları və ağır texnologiya şirkətləri enerji xərclərinin artması nəticəsində daha yüksək xərclərlə üzləşiblər. Avropada, xüsusən də Almaniya və Fransa kimi sənaye ölkələrində enerji xərclərinin artması nəticəsində istehsalın tempinin aşağı düşməsi, maliyyə təzyiqlərinin müşahidə olunması ilə özünü göstərib.

İran-İsrail müharibəsi həmçinin qlobal inflyasiya təzyiqlərinin artmasına səbəb olub. Bu münaqişənin təkan verdiyi enerji qiymətlərinin yüksəlməsi məhsulların istehsal və daşınma xərclərini artırıb, nəticədə dünya bazarlarında inflyasiya sürətini yüksəldib. 2026-cı ilin mart ayında dünya üzrə əmək haqqı inflyasiyası 5-6 faiz arasında dəyişməyə başlayıb ki, bu da inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar və istehlakçılar üçün böyük yükə çevrilib. ABŞ və Avropada məhsul istehsalının artırılması üçün tələb olunan xammalların qiymətinin bahalaşması artıq dünya iqtisadiyyatı üçün təhdidlər yaratmağa başlayıb.

Məsələn, Çində 2026-cı ilin əvvəllərində istehsal sahələrində qiymətlərin artması səbəbindən istehsalatın ümumi həcmi təxminən 3-5 faiz azalıb.

Avropa İttifaqı və Cənubi Koreya kimi inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda artan enerji və xammal qiymətləri istehsalın ləngiməsinə səbəb olub, nəticədə qlobal iqtisadi artımın azalacağı proqnozlaşdırılıb. Beynəlxalq Valyuta Fondu 2026-cı il üçün qlobal iqtisadi artım proqnozunu 4,5 faizdən 3,7 faizə endirib.

Müharibənin başladığı ilk həftələrdə iqtisadiyyatların artım sürəti ciddi şəkildə azalmağa başlayıb və inflyasiya təzyiqləri dünya üzrə bütün sektorları əhatə edib. İstehsal xərclərinin yüksəlməsi istehlak bazarlarında qiymət artımına səbəb olub, əhalinin alıcılıq qabiliyyətini azaldıb. Xüsusilə Braziliya, Cənubi Afrika və Rusiya kimi inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün bu inflyasiya təzyiqləri çətinliklər yaradıb.

İran-İsrail münaqişəsinin fəsadları dünya ticarətində də ciddi pozuntulara səbəb olub. Həm İran, həm də İsrail regionda əhəmiyyətli ticarət tərəfdaşlarına sahibdir. İranın Hörmüz boğazı üzərindən keçən ticarət marşrutunun təhlükə altına düşməsi həm Asiya, həm də Avropa bazarlarında xammal və məhsul daşımalarını ciddi şəkildə pozub. Təchizat zəncirlərində yaranan boğulmalar nəticəsində Çin və Cənubi Koreya kimi inkişaf etmiş ölkələrdə xammal çatışmazlığı yaranıb. Bu çatışmazlıqlar yüksək qiymət artımlarına və məhsul istehsalının aşağı düşməsinə yol açıb.

Müharibənin ilk aylarında yüksək texnologiya sektoru (məsələn, mikroçip istehsalı) və avtomobil sənayesi kimi sahələrdə ciddi məhsul çatışmazlıqları yaranıb. Təchizat zəncirindəki pozuntular, xüsusilə Çin-ABŞ ticarət yolu üzrə nəqliyyat xərcləri 20-30 faiz artıb.

Bu qarşıdurma ticarətin həcminin azalmasında da özünü büruzə verir. Dünya ticarətinin 2026-cı ildəki artım proqnozu əvvəlki illərlə müqayisədə 1.2 faiz enib. Bütün bu amillər, dünya iqtisadiyyatında ticarət axınlarının azalmasına və istehsalın zəncirlərinin pozulmasına gətirib çıxarıb.

İran-İsrail müharibəsinin turizm sektoruna təsiri qlobal miqyasda əhəmiyyətli dərəcədə hiss olunur. Münaqişə səbəbindən Yaxın Şərq regionuna olan turizm axını 2026-cı ilin ilk yarısında 25 faizdən çox azalıb. Müharibənin təsiri ilə Avropa və Şimali Amerika kimi regionlardan Yaxın Şərqə turistik səfərlərin ümumi sayının 15 faizə qədər geriləməsi qeydə alınıb.

İran-İsrail müharibəsi dünya iqtisadiyyatı üçün təhdidə çevrilib, qlobal enerji bazarına, ticarət və istehsal sahələrinə ciddi təsir göstərib. Dünya iqtisadiyyatında qeyri-müəyyənlik xeyli artıb. Dünya enerji bazarlarında və təchizat zəncirlərində yaranan pozuntular qlobal iqtisadiyyatın daha uzun müddət sabitliyin əldə edilməsi baxımından riskli vəziyyət yaradıb. Bu müharibə nəticəsində enerji qiymətlərində artım, xammal çatışmazlığı və nəqliyyat xərclərinin yüksəlməsi müşahidə olunub, qlobal ticarət və istehsal prosesləri əhəmiyyətli dərəcədə ləngiyib. Həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr iqtisadi qeyri-müəyyənlik nəticəsində strateji ehtiyatlarını artırmaq və alternativ enerji mənbələrinə üz tutmaq məcburiyyətində qalıb.