Yeni bir regional çağırış Qars İğdır Naxçıvan dəmir yolunun təməlatma mərasimi

Strateji təşəbbüslər regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırır, iqtisadi fəallığı artırır. Bu gün həmin məqamlardan biridir: Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolunun təməli qoyulur. Bu, sadəcə relslərin çəkilməsi, stansiyaların tikilməsi deyil – bir bölgənin gələcəyinə salınan körpüdür. Bu körpü həm Azərbaycanla Türkiyə arasında qardaşlığın yeni rəmzi, həm də Avrasiyanın iqtisadi və nəqliyyat xəritəsini dəyişəcək strateji damardır.

Bu xətt Naxçıvanın nəqliyyat izolyasiyasının yarılmasına müstəsna dəstək verməklə yanaşı, Orta Dəhlizin imkanlarını da genişləndirir. Bu, həm Türk dünyasını birləşdirən böyük addım, həm də qlobal iqtisadi rəqabətdə strateji üstünlükdür.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TITR, Orta Dəhliz) üzrə yükdaşımaların həcmi son beş ildə altı dəfə artaraq 2020-ci ildəki 0,8 milyon tondan 2024-cü ildə 4,5 milyon tona çatıb.

Mediada tirajlanan məlumatlara əsasən, təkcə ötən il daşımaların həcmi 62 %, konteyner daşımaları isə 2,7 dəfə artıb. 2025-ci ilin birinci yarısında daşımaların həcmi 2,3 milyon tona çatıb ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7 % çoxdur.

Qeyd olunan statistik göstəricilər bu gün Orta Dəhlizin hansı önəmə malik olduğunu bir daha gündəmə gətirir.

Türkiyənin Orta Dəhliz çərçivəsində Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti ilə mövcud inteqrasiyasını da nəzərə alsaq, “Zəngəzur dəhlizi-Tramp yolu” həm xərcləri, həm də vaxtı əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq. Yeni yolun illik daşıma gücü 5,5 milyon sərnişin və 15 milyon ton yük kimi hesablanır.

Orta Dəhlizin bu mühüm hissəsi işə düşəndə yükdaşımada 12-14 günə qədər vaxt üstünlüyü təmin olunacaq. Müasir logistikada bu, böyük rəqəmdir. Vaxt itkisini aradan qaldırmaq isə sadəcə iqtisadiyyat üçün deyil, bütöv region üçün strateji qazancla ölçülür.

Prezident İlham Əliyev III Şuşa Qlobal Media Forumunda bu barədə deyib: “Bu, həm də regionumuzda baş verən geosiyasi dəyişikliklər, digər tranzit marşrutların problemli hala gəldiyi bir vaxtda baş verir. Ona görə də bütün bunları nəzərə alaraq, Zəngəzur dəhlizinin potensialını ilkin mərhələdə 15 milyon ton yük səviyyəsində qiymətləndiririk. Biz, demək olar ki, Ermənistan və İranla sərhədimizin qovuşuğuna qədər dəmir yolunun tikintisini başa çatdırırıq və yəqin ki, bir ildən az müddətdə, bəlkə də gələn ilin yazında bu dəmir yolunun Azərbaycan hissəsi hazır olacaq.”

Layihənin miqyası

224 kilometrlik yeni dəmir yolu Türkiyə ərazisində Digor, Tuzluca, İğdır, Aralıq və Dilucu stansiyalarını əhatə edəcək. Xətt müasir standartlara uyğun şəkildə elektrikləşdirilmiş, ikirelsli, avtomatlaşdırılmış siqnal sistemi ilə təchiz olunmuş olacaq.

Tikinti planına 5 tunel, 19 aç-qapa tuneli, 3 viyadük, 10 körpü, 144 alt keçid, 27 üst keçid və 480 suötürücü daxildir. Bu parametrlər layihənin miqyasını və onun yalnız regional deyil, qlobal nəqliyyat şəbəkəsində tutacağı yeri aydın göstərir. Yol tam istismara verildikdə Naxçıvan-Qars arası məsafə cəmi 85 dəqiqəyə enəcək.

Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolunun təməlatma mərasimində çıxış edən nəqliyyat və infrastruktur naziri Abdulkadir Uraloğlu deyib: “Bu gün sadəcə bir dəmir yolu xəttinin təməlini atmırıq, Türkiyə-Azərbaycan-Ermənistanı birləşdirən bir körpünün, Çindən Avropaya uzanan Asiya ilə Avropa arasındakı sosial iqtisadi əlaqələri yüksəldəcək poladdan bir bağın qurulmasına başlayırıq”.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında Qars-Naxçıvan dəmir yolu layihəsinə dair Niyyət Protokolu”nu 25 sentyabr 2023-cü ildə Naxçıvanda imzalamışdılar. Görünən odur ki, real addımlar atılmağa başlanılıb və layihə 5 il müddətə tikilib istismara veriləcək.

Sülh razılaşmasından real layihəyə

8 avqustda Vaşinqtonda əldə olunan razılaşma bölgədə sülh və əməkdaşlıq üçün yeni pəncərə açıb. İndi bu razılaşma artıq kağız üzərində deyil, real infrastruktur layihəsi şəklində həyat tapır. “Zəngəzur dəhlizi-Tramp yolu” adlandırılan marşrut Azərbaycanı birbaşa Naxçıvana, Naxçıvanı isə Türkiyə və oradan Avropaya bağlayır.

Bu dəhliz vasitəsilə Naxçıvanla ölkənin əsas hissəsi arasında fiziki bağlantı təmin olunur, Türkiyə-Azərbaycan əlaqələri yeni strateji mərhələyə yüksəlir, Çin-Avropa tranziti sürətlənir, Orta Dəhliz möhkəmlənir, ABŞ və Avropa şirkətləri üçün yeni investisiya imkanları açılır.

Prezident İlham Əliyev Kəlbəcərə səfəri zamanı deyib: “Bizim tarixi diyarımız olan Naxçıvanla quru bağlantısı da təmin edildi. 2020-ci ilin noyabrından son günlərə qədər biz təkidlə bu məsələni daim gündəlikdə saxlayırdıq və müxtəlif yollarla bu məqsədə çatmaq üçün səylər göstərirdik”.

Region üçün iqtisadi imkanlar

Azərbaycan üçün: iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, yeni ixrac marşrutlarının açılması, regional diplomatiyada mövqelərin möhkəmlənməsi, enerji və qeyri-neft məhsullarının Avropaya daha rahat çıxışı.

Naxçıvan üçün: izolyasiyanın sona çatması, sənaye və turizm üçün əlverişli şəraitin yaranması, əhali üçün sürətli və təhlükəsiz nəqliyyat imkanlarının təmin olunması.

Türkiyə üçün: Şərq və Cənub-Şərqi Anadolunun istehsal potensialının xarici bazarlara daha sürətli çıxışı, Aralıq dənizində turizm imkanlarının möhkəmlənməsi, ölkənin regional nəqliyyat mərkəzinə çevrilməsi.

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan da bu layihənin çəkisini belə ifadə edib:“Biz bu xətti (Zəngəzur dəhlizini) eyni zamanda geoiqtisadi əhəmiyyətinə görə son dərəcə vacib hesab edirik. Bu, regionumuzdan kənar ölkələri birləşdirəcək və ticarəti stimullaşdıracaq. Ümid edirik ki, bu xətt ixtilaf mənbəyindən çox konsensus simvoluna çevriləcək. Bununla da, bu region əməkdaşlığın üstünlük təşkil etdiyi çiçəklənən bir əraziyə çevriləcək.”

Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolu sadəcə yeni bir infrastruktur layihəsi deyil. Bu, sabitlik və inkişaf üçün strateji damardır. Türk dünyasını birləşdirən, Avrasiyanın ticarət xəritəsini dəyişən, iqtisadiyyatlara güc verən bu yolxalqların iradəsinin, dövlətlərin qardaşlığının və regionun gələcəyinə inamın simvoludur.

Nicat Quliyev

Naxçıvan Televiziyasının baş redaktoru