Yerin üzərində sirli işıqlar yanıb sönür: Alimlər nəyi aşkar edib?

Yer üzündəki adi göy gurultusu və ildırımların partlayışını müşahidə edən insanlar çox olsa da, planetimizin üzərində 90 kilometr hündürlükdə seyrəlmiş havada parlaq, çoxrəngli elektrik "feyerverkləri” partlayır və onları Beynəlxalq Kosmik Stansiyadan (BKS) görmək mümkündür.

Qaynarinfo "Earth"a istinadən xəbər verir ki, bu qısa müddətli hadisələr – mavi cərəyanlar, qırmızı spraitlər, bənövşəyi halolar, ultrabənövşəyi halqalar – ümumilikdə keçici işıq hadisələri (transient light events) kimi tanınır. Onlar onilliklər boyu sistematik tədqiqdən yayınıb, amma BKS bu vəziyyəti dəyişərək hadisəni maneəsiz müşahidə etməyə imkan yaradıb.

2018-ci ildən BKS-nin xarici platformasına qoşulmuş mobil ASIM observatoriyası atmosfer və kosmosun qarşılıqlı təsirini izləməyə imkan verir. Onun vəzifəsi yer üzünü müşahidə etmək və dırnağın boyundan kiçik, ürək döyüntüsündən də qısa partlayışları qeydə almaqdır.

Xəbərdə vurğulanır ki, ASIM-in yüksək sürətli kameraları və fotometrləri artıq alimlərin gözləntilərini üstələyib. 2025-ci ildə onların köməyi ilə alimlər buludların üzərində yaranan və şiddətli ildırımlarla bağlı olan "qırmızı sprait”i çəkə biliblər.

Qırmızı sprait hadisəsi təsadüfi olaraq mezosferdə yaranır və tərs meduza formasında yalnız 10 millisekund davam edir. Mavi cərəyanlar buludların başından stratosferə doğru səssiz və sürətlə atılır.

Hər iki hadisə o qədər sürətli və yüksəkdə baş verir ki, onların detalları əvvəlcə qeydə alınması praktik olaraq mümkün olmayıb. Lakin ASIM onları orbitdən aşkar edə bilir.

Xəbərdə əlavə olunur ki, bəzi ildırım bənzəri boşalmalar buludun üstündə elektromaqnit enerjisini ionosferə ötürə və nəhəng ultrabənövşəyi halqalar yarada bilər. Bu halqalar yüzlərlə kilometrdə ionosfer yükünü gücləndirərək radio siqnallarını uzaq məsafələrdə poza bilər.

Keçici işıq hadisələrinin müşahidəsi gələcəkdə güclü ildırımlar zamanı elektrik şəbəkəsi operatorlarını ciddi təhlükələr barədə xəbərdar edən alqoritmləri təkmilləşdirə bilər. Bundan əlavə, bu partlayışlar sərnişin təyyarələrini qısa müddətə rentgen şüalanmasına bənzər enerjiylə təsir edə bilər.

Yapon Kosmik Tədqiqat Agentliyi universitetlərlə birgə BKS-dən Light-1 peykini göndərib. Peyk ekvatorial fırtına sistemlərinin üzərindəki partlayışları qeydə aldıqca, alimlər onun zaman damğalarını Yer üzündə qlobal ildırım müşahidə şəbəkələrinin məlumatları ilə müqayisə edəcək və nəticədə qamma şüalanmasının ən çox baş verdiyi yerlərin üçölçülü atlasını hazırlayacaqlar.

Qeyd edək ki, əvvəllər alimlər zirkon mineralları vasitəsilə Yer üzünün real yaşını qiymətləndiriblər – təxminən 4,54 milyard il.

Alimlərin sözlərinə görə, uran izotopları milyardlarla il ərzində qurşağa çevrilir və bu proqnozlaşdırıla bilən zaman cədvəli dağ və mineral süxurların dəqiq tarixlənməsi üçün istifadə edilə bilər.

Aydın