Zəfərin “Xankəndi tağı”

Tarixdə elə anlar olur ki, bir dövlətin siyasi iradəsi sözlə deyil, məkanla təsdiqlənir. Prezident İlham Əliyevin bayram müraciətini Xankəndidə, Şanlı Qələbənin şərəfinə ucaldılmış ikinci Zəfər tağının önündən xalqa ünvanlaması artıq heç bir müzakirə predmeti olmayan bir reallığın, tamamlanmış suverenliyin memarlıq dilində təsdiqi idi.

Siyasi təhlilin elementar qaydası budur: məkan bəyanatın arqumentidir. Xankəndi uzun illər boyu separatçı layihənin simvolik paytaxtı kimi qurulmuşdu, orada yaradılan bütün institusional dekorasiya isə qanunsuzluğun görünüşünə “dövlətçilik” cizgiləri vermək məqsədi daşıyırdı. İndi isə həmin şəhərdə, qələbənin şərəfinə ucaldılmış ikinci Zəfər tağının önündə xalqa bayram müraciəti səslənir. Birinci tağ qələbənin elanı idisə, ikincisi onun təsdiqi və davamıdır. Oradan keçən xalq geridə müharibəni, qarşıda isə quruculuğu görür. Prezidentin müraciətini məhz bu keçidin üzərində etməsi artıq “müvəqqəti” heç nəyin qalmadığını, hər şeyin daimi və qəti olduğunu göstərir.

Prezident vaxtilə “Qarabağ Azərbaycandır!” bəyanatını səsləndirmişdi. O zaman bu, əminlik ifadə edən siyasi proqnoz kimi qavranılırdı. Amma 2023-cü il sentyabrın 20-də həmin nida işarəsi məhz Xankəndində qoyuldu.

Siyasi analitika baxımından burada nida üçqat diqqətəlayiqdir. Birincisi, ardıcıllıq: dövlət siyasətində proqnozla nəticə arasında boşluq qalmadıqda, hakimiyyətin inandırıcılığı ən yüksək həddə çatır. İkincisi, ünvan: nida işarəsinin Xankəndində qoyulması bəyanatı təbliğatdan fakt səviyyəsinə qaldırır. Üçüncüsü, yaddaş: bir nida işarəsi artıq nəsillərin yaddaşında təsvir olunacaq bir simvola – qələbənin imzasına çevrildi. Söz verildi, söz yerinə yetirildi və yerinə yetirildiyi yerin özündə həkk olundu.

***

Müraciətin ən güclü bədii-siyasi obrazı keçmiş icra hakimiyyəti binası ilə bağlıdır. Vaxtilə təcavüzün beşiyi olan, separatçıların yerləşdiyi bu bina son tamamlama işlərindən sonra Zəfər Muzeyi kimi fəaliyyət göstərəcək. Prezident İlham Əliyev bu barədə belə deyib: “O, bir şeytan yuvası idi. O binaya mən şanlı Zəfərimizdən sonra — 2023-cü ilin oktyabrında gələndə, ilk növbədə, binanın pəncərələrini açdım ki, o şeytan ruhu oradan çəkilsin. İndi həmin o binada Zəfər Muzeyi yerləşəcək”.

Zəfər Muzeyinin seçilməsi dövlətin yaddaş siyasətinin klassik modelidir. Təcavüzün planlaşdırıldığı otaqlarda gələcək nəsillər qələbənin necə qazanıldığını oxuyacaq. Gənc nəsil müharibəni ekrandan deyil, konkret məkandan və konkret eksponatdan öyrənəndə məsafə azalır, məsuliyyət hissi isə artır.

***

Qələbənin diqqətdən kənarda qalan, lakin ən qəti hissəsi onun hüquqi yekunudur. Hərbi cinayətkarlar hazırda Bakı həbsxanalarında öz layiqli cəzalarını çəkirlər. Siyasi təhlil üçün bu cümlə ən azı iki səbəbə görə qiymətlidir. Münaqişədən sonra ən dərin yaralar məhz cəzasızlıqdan yaranır: qurbanların haqqı verilmədikdə, qələbə illər sonra yenidən mübahisəyə çevrilir. Burada isə məsələ ədalət mexanizminə ötürülüb. Bunlar hüquqi dövlətin ən sadə və eyni zamanda ən inandırıcı sxemidir. Qələbədən sonra dövlətin ən böyük sınağı hüququn seçiciliyə çevrilməməsidir və burada məhz qanuni yol seçildi. Eyni dərəcədə mühüm olan, cəza ilə intiqam arasındakı sərhədin qorunmasıdır. Hərbi cinayətkarların dustaq edilməsi, saxlanılması və cəzalarını çəkməsi hüquqi dövlətin işarəsidir; kortəbii qisas aktları isə qələbənin mənəvi üstünlüyünü zəiflədərdi. Azərbaycan birinci yolu seçdi və bununla qələbəsinin beynəlxalq hüquq müstəvisində də dayanıqlı olduğunu təsdiqlədi.

Bayram müraciətinin arxasında dövlətin öz funksiyalarını yenidən qurması dayanır: xalqın qələbəyə verdiyi qiymət təsdiqlənir, fərqli regionların və nəsillərin ortaq bir məkanda bir araya gəlməsi milli birliyin simvolik təzahürünə çevrilir, müharibə dövrünün dili isə quruculuq, bərpa və qayıdış dilinə keçir.

Xankəndidə deyilən söz təkcə daxili auditoriyaya ünvanlanmırdı. Cənubi Qafqazda hər bir ciddi dəyişiklik qonşuluq münasibətlərinin bütün spektrinə təsir edir, çünki bölgənin coğrafiyası kiçikdir, iqtisadi əlaqələr isə sıxdır. Sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, kommunikasiyaların açılması, ticari marşrutların yenidən qurulması qələbədən sonrakı mərhələnin təbii gündəliyidir və bu gündəliyin mərkəzində sabitlik dayanır. Beynəlxalq praktikada nəticəni müəyyən edən tərəf sonradan qurulan qaydaların da əsas müəllifinə çevrilir; siyasi nəticələr isə uzunmüddətli yalnız o zaman qalır ki, onlar qarşılıqlı faydaya — tranzitə, enerjiyə, ticarətə və humanitar əlaqələrə çevrilsin.

Azərbaycan öz suverenliyini təmin etmiş dövlət kimi əməkdaşlıq gündəliyi təklif edir. İşğaldan azad olunmuş ərazilər 2021-ci ilin iyulunda Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları kimi rəsmiləşdirildi. Həmin ilin oktyabrında Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı istifadəyə verildi və bölgəyə hava körpüsü açıldı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təməlini qoyduğu Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd yolu isə bölgəni şərqdən qərbə birləşdirən magistralın əsasını qoydu. Qısa müddətdə Füzulinin ardınca Zəngilan, Laçın və Xocalı hava limanları da şəbəkəyə qoşuldu, Zəngilan isə öz coğrafi mövqeyinə görə tranzit qovşağı kimi formalaşdı. Bu gün bölgənin nəqliyyat xəritəsində həm Horadiz–Ağbənd dəmir yolu, həm də Bərdə–Ağdam–Xankəndi xətti yer alır. 2022-ci ilin dekabrında başladılan “Böyük Qayıdış” Dövlət Proqramı bu işlərin sosial məzmununu müəyyən etdi: proqram təqribən 700 min məcburi köçkünün tədricən öz yurdlarına qaytarılmasını nəzərdə tutur.

Bütün bunların fövqündə duran, lakin ən az görünən şərt minatəmizləmədir. Torpaq təmizlənmədən nə yol, nə zavod, nə də kənd mümkündür; bu iş aylarla deyil, onilliklərlə ölçülən səbir tələb edir və bərpanın real tempi məhz buradan asılıdır. Enerji sahəsində seçilən istiqamət də gələcəyə hesablanıb: azad olunmuş ərazilər “yaşıl enerji zonası” kimi qurulur, yəni bölgənin iqtisadiyyatı bərpa olunan mənbələrə və müasir texnologiyaya söykənir.

Tarix yazan xalqlar üçün ən çətin mərhələ qələbədən sonra başlayır: qazanılmışı qorumaq, onu gündəlik həyata, təhsilə, iqtisadiyyata və nəsillərin yaddaşına köçürmək. Bu gün Azərbaycan məhz bu mərhələdədir və ikinci Zəfər tağının önündən səslənən bayram müraciəti təsdiqləyir ki, bu mərhələyə də əminliklə, ləyaqətlə və nida işarəsi ilə qədəm qoyulub.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dosenti, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru