Zəkası yol gedən alim

 Xeyrulla Məmmədov - 90

Bəkir Nəbiyev qəbirüstü mitinqdə deyib ki, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının günəşi söndü. Bu, aksiomdur. Tələbələri onu “filologiya fakültəsinin günəşi”  adlandırırdılar.

Xeyrulla Məmmədov barədə birinci olaraq Lerikin Şingədulan kəndində yaşayarkən müəllimi və qohumu olmuş Hacıbaba Mirzəyevdən eşitmişdim. Elə ürəkdən, şövqlə danışırdı ki, Xeyrulla müəllimin xarakter cizgiləri, söhbətləri, tələbələrinə olan münasibəti, elmə fədaisi kimi yaddaşıma həkk olurdu. Düşünürdüm ki, yəni bir vaxtlar mənə də bu istedadlı, alimlə görüşüb söhbət etmək qismən olacaqmı?

Hacıbaba əziz müəllimi barədə belə deyərdi:

-Mən Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda oxuyanda digər tanınmış alimlər kimi filologiya elmləri doktoru, professor Xeyrulla Məmmədov mənə dərs deyib. O, auditoriyaya daxil olan kimi vaxt itirmədən davamiyyəti yoxlayar, bir dəfə gördüyü tələbənin ad-familiyasını əzbər deyərdi. Sonra otaqda o baş, bu başa gedərək natiqliklə mühazirə deyərdi: Onun söylədikləri elmi kitablarda, dərsliklərdə mənə rast gələrdi. Xaraktercə çox tələbkar idi, tələbələri öyrətmək üçün onlarla sərt davranar, hələm-hələm güzəşt etməzdi. Bizə deyərdi ki, siz pedaqoji təhsil alırsınız, siz şagirdlərə elm, təhsil və tərbiyə öyrədəcəksiniz. İnstitutda bunları əxz eləməlisiniz ki, şagirdlər də sizdən öyrənə, görüb-götürə...

Xeyrulla Məmmədovun məqalələrini mətbuata oxuyardım, çoxu da ədəbiyyatşünaslığa, korifeylərin qatı açılmamış əsərlərinə, ədəbi tənqidə, şəxsiyyətlərə, onların yaşadığı mühitə dair olardı. Elmi məqalələrində müqayisəli təhlilləri, mənbələrdəki faktlara əsaslanaraq müstəqil və dürüst fikir yürütməsi mənim marağıma səbəb olardı. Xüsusilə də alimin mətbuat tarixinə dair məqalələri karıma gəlirdi. Eyni zamanda, qeyd elədiyim kimi təhsil və elm fədaisinin televiziyada natiq ustalığı ilə söylədiklərini, mühakimələrini dinləmişəm.

O, “Azərbaycan” nəşriyyatına gələndə biz onunla rastlaşarkən, salamlaşırdıq. Qəzetə məqalə gətirdiyini deyirdi. Bir qədər yubandım deyər, instituta tələsərdi. Qısa da olsa rayonu, bəzi adamları, camaatın vəziyyətini soruşardı. Onun bu qısa söhbətləri çox dəyərli idi.

Bir gün Lerikdəki evin həyətində nəsə bir işlə məşğul idim. Evdən məni çağırdılar:

-Telefonda Nemətulla səninlə danışmaq istəyir.

Tez evə keçdim. Salamlaşdıqdan sonra Nemətulla dedi:

-Xeyrulla müəllim bizdədir, səninlə görüşmək istəyir. Bizə gəlin, o səni gözləyir.

-Oldu, - dedim, - 10-15 dəqiqəyə sizdəyəm.

Görüşdük, çay içib söhbət elədik. Özümlə gətirdiyim “Bolluq uğrunda” (indiki “Lerik”) qəzetinin seçmə nömrələrini, şəhidlər haqqında yazdığım kitabı Xeyrulla müəllimə təqdim etdim. O, çay içə-içə qəzetləri varaqlamağa başladı. Sonra üzünü mənə tərəf tutub dedi:

-Mikayıl Müşfiq, Əliağa Vahid, Böyükağa Mirsalayev, Bala Məmməd, Əli Hüseynov, Qız qalası barədə yazdığın məqalələr maraqlıdır. Mənim Lerikin ilk məktəbli barədə yazdığım məqaləmi çap etmisən, sağ ol. Görünür, işlədiyin qəzetdə təsərrüfat xarakterli yarılarla kifayətlənmirsən, arayıb-axtarırsan, tanıtdırırsan. Bakı mətbuatında da yazıların mənə rast gəlir. Bu, çox yaxşıdır. Qələmin, jurnalistin vəzifəsi xalqa xidmət etməkdir. Gördüm, professor məni çox tərifləyir, utandım, araya söz qatdım:

-Xeyrulla müəllim “Əkinçi” qəzeti, “Molla Nəsrəddin” jurnalı və mətbuat tarixinə, maarifçiliyin təbliğinə dair məqalələriniz çox aktualdır, bizə lazım olur. Əsl elmi əsəri siz yazırsınız: “Əkinçi”dən “Molla Nəsrəddin”ədək adlanır.

-Hər yazının öz yeri var. Oğul, ömür vəfa qılsa mətbuatı əhatə edən kitabım çıxacaq... Hər bir qələm sahibi öz məsləkinə qulluq eləməli, salnamə yazmalıdır. Biz gedərik, kitablarımızı, əsərlərimiz qalar...

Sonrakı illərdə də Xeyrulla müəllimlə görüşlərimiz olurdu. Təəssüratlarım genişdir, bir kitablıqdır. Universitetin yaxınlığında yerləşən evinə dəvət etdi məni. Evdə Xeyrulla müəllim mənə belə dedi:

-Heyf ki, bu gün ancaq səni dadlı borşa qonaq edə biləcəyəm. Lida xərçəngdən əziyyət çəkir. Həkim duru xörəkləri məsləhət bilir.

Xeyli söhbət etdik. O, instituta getdi, mən isə nəşriyyata. Orada “Azərbaycan təbiəti” jurnalına məqaləni təhvil verməliydim...

Xeyrulla Məmmədova həsr olunmuş və onun bacısı oğlu, Xalq artisti Ramiz Novruzun tərtib etdiyi “Dünyada qala bilmək”...” kitabı həmişə stolumun üstündədir. 2012-ci ildə nəşr olunan bu kitabda olduqca maraqlı xatirələr diqqəti cəlb edir. Kitabda çap olunmuş yazısında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ADPU-nun müəllimi Sakibə Əsgərovanın (Xeyrulla müəllim onun elmi rəhbəri olub) qiymətli fikirlər deyib.

Kitabda Sakibə xanım məqaləsində qeyd edib ki, akademik Bəkir Nəbiyev qəbirüstü mitinqdə deyib: Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının günəşi söndü. Bu, aksiomdur. Tələbələri onu “filologiya fakültəsinin günəşi” adlandırırdılar.

Xoş o kəslərin halına ki, o günəşin işığında qızındı...

Filologiya elmləri doktoru, professor İslam Qəribli “Ensiklopedik təfəkkürlü ziyalı” (2025), şair-publisist Ağacəfər Həsənli “Bənzərsiz xarakter sahibi” (2012) adlı oçerklərdə professor Xeyrulla Məmmədovun xarakteristikasını dəqiq vermişlər. Akademiklərdən İsa Həbibbəyli, Vəli Əliyev, Teymur Kərimli, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, professorlar: Nizami Xudiyev, Nizaməddin Şəmsizadə, Elman Quliyev, Himalay Ənvəroğlu, Asəf İs-gəndərov, Xalq artisti Nurəddin Mehdixanlı və onlarla digər dostları Xeyrulla müəllimin itkisini, ona məhəbbəti ürək yanğısı ilə “Dünyada qala bilmək...” kitabında məqalələrində yazmışlar.

 Bəlli olduğu kimi, Xeyrulla Məmmədov ensiklopediya təfəkkürlü ziyalı idi, ömrünün 70 ilindən 45-ni  çağdaş ədəbiyyatın problemlərinin öyrənilməsinə, elmi fikirlərin ilkin mənbələr əsasında formalaşmasına, bir sıra ədəbi nümunələrin toplanıb nəşr olunmasına, dövrün problemlərindən irəli gələn bir sıra elmi mübahisələrə son qoyulmasına sərf etmişdi.

       Ədəbiyyatşünaslıq tarixində özünəməxsus dəst- xətti ilə seçilən alim bir sıra dərsliklərin, monoqrafiya və elmi-nəzəri, bədii-publisistik əsərlərin müəllifi idi.O, tədqiqatçı alim olmaqla yanaşı, mətnşünas kimi hər iki istiqamətin dolğun vəhdətini yaratmağa nail olmuşdu, bütün yazılarında İlkin mənbələrdən istifadə etmişdi.İstedadlı alim təkcə ədəbiyyatşünaslıq elmində deyil,  elmi-pedaqoji kadarların hazırlanmasında, metodoloji Xeyrulla Məmmədov məktəbinin yaradılmasında, bir sıra yüksək insani xüsusiyyətlərin  formalaşmasında öz töhfəsini vermişdir.

Xeyrulla müəllimin 90 illik yubiley ilidir. Dostları, qohumları, tələbələri onu ürəkdən yad edirlər.

Xeyrulla müəllim neçə-neçə kitablara sığacaq bir alim, bir insan, nur parçası idi.

Sanki xatirələrdən təbəssümlə boylanan alim “mən burdayam” deyir.

İdris Şükürlü,

Əməkdar jurnalist