Ziyalı və müəllim

Azərbaycanın maarifçilik tarixində müəllim şəxsiyyəti həmişə ictimai tərəqqinin mühüm amillərindən biri kimi qiymətləndirilib. Milli təhsil düşüncəsinin formalaşması, elmi biliklərin yayılması, ana dilinə və mədəni irsə münasibətin möhkəmlənməsi məhz ziyalı müəllimlərin fəaliyyəti ilə sıx bağlı olub. Bu baxımdan müəllimlik peşə səlahiyyətlərinin icrasından daha geniş məna daşıyır; o, cəmiyyətin intellektual yaddaşının qorunmasında, mənəvi dəyərlərinin davamlılığında və gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşməsində mühüm ictimai missiyadır. Azərbaycan müəllimi tarixən yalnız sinif otağında dərs deməyib. O, yaşadığı mühitin qayğılarına münasibət bildirib, maariflənməyə ehtiyac duyulan yerdə təşəbbüs göstərib, insanları düşünməyə və öyrənməyə çağırıb. Bu ənənənin yaşaması bu gün də müəllimin öz peşəsinə hansı münasibətlə yanaşmasından çox asılıdır. Respublika Təhsil Şurası sədri, Bakı şəhəri 286 nömrəli tam orta məktəbin direktoru Samir Mehdizadənin pedaqoji fəaliyyəti, keçdiyi peşə yolu və təhsilə münasibəti müəllimliklə ziyalılığın bir şəxsiyyətdə necə tamamlandığını göstərən maraqlı nümunədir. Samir müəllim haqqında danışarkən təkcə tutduğu vəzifələri sadalamaq kifayət etmir. Bu vəzifələrin arxasında təhsil sahəsinin müxtəlif istiqamətlərini yaxından tanıyan, məktəbin gündəlik qayğılarını bilən, müəllim əməyinə bələd olan bir pedaqoqun təcrübəsi dayanır. O, 23 aprel 1971-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1987-ci ildə 252 nömrəli tam orta məktəbi bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1988-ci ildə Yuri Qaqarin adına Pioner və Məktəblilər Sarayında dərnək rəhbəri kimi başlayıb. 1991-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunda ali təhsilini başa vurub. 1992–2000-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində müəllim işləyib, 2002–2012-ci illərdə Təhsil İnstitutunun Təhsil Texnologiyaları Mərkəzində direktor müavini vəzifəsində çalışıb. Sonrakı üç il ərzində 129 nömrəli tam orta məktəbə rəhbərlik edib. 2015-ci ilin sentyabrından isə “Məktəblinin Dostu” layihəsinin tətbiq olunduğu 286 nömrəli tam orta məktəbin direktorudur. Bu fəaliyyət yolunun diqqətçəkən cəhəti Samir müəllimin təhsili müxtəlif mövqelərdən tanımasıdır. Dərnək rəhbərliyi ona uşaqların maraq dünyasını, universitet müəllimliyi gənclərin düşüncə və axtarışlarını, təhsil texnologiyaları sahəsindəki işi isə pedaqoji prosesin təşkilati tərəflərini yaxından öyrənmək imkanı verib. Məktəb rəhbərliyi bütün bu təcrübənin bir araya gəldiyi məsuliyyətli mərhələdir. Çünki direktor hər gün müxtəlif xarakterli insanlarla, fərqli düşüncələrlə, bəzən də bir-birinə zidd gözləntilərlə üzləşir. Belə şəraitdə düzgün qərar vermək qədər həmin qərarın insanlara necə təsir edəcəyini düşünmək də vacibdir.

Samir Mehdizadə Azərbaycanın tanınmış pedaqoqu, ictimai-siyasi xadim, SSRİ Pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, akademik, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, pedaqoji elmlər doktoru, professor, Azərbaycan SSR xalq maarif naziri olmuş Mehdi Mehdizadə məktəbinin yetirməsidir. Mehdi Mehdizadənin adı Azərbaycan təhsil tarixində elmi-pedaqoji düşüncə, maarifin təşkili və müəllim hazırlığı ilə bağlı mühüm bir mərhələni ifadə edir. Bu pedaqoji ənənəyə bağlılıq Samir müəllimin fəaliyyətinə münasibətdə də ayrıca diqqət doğurur. Burada söhbət yalnız tanınmış bir maarifçinin məktəbinə mənsub olmaqdan getmir. Əhəmiyyətli olan həmin irsin tələb etdiyi peşəkarlığı, məsuliyyəti və təhsilə ciddi münasibəti gündəlik fəaliyyətdə qoruyub saxlamaqdır. Samir Mehdizadə cəmiyyətin, ziyalının, vətəndaşın və məktəbin bir-biri ilə bağlılığını, təhsil müəssisəsinin ictimai həyatdakı rolunu anlayan idarəçilərdəndir. Onun baxışında məktəb cəmiyyətdən ayrı bir məkan deyil. Burada uşaqlar yalnız fənləri öyrənmir, münasibət qurmağı, fikirlərini ifadə etməyi, başqasının haqqına hörmətlə yanaşmağı da mənimsəyirlər. Direktorun məsuliyyəti isə bu mühitin sağlamlığını qorumaq, pedaqoji kollektivin fəaliyyətinə düzgün istiqamət verməkdir. Samir müəllimin idarəçilik yanaşmasında insan amilinə göstərilən diqqət məhz bu düşüncədən qaynaqlanır.

Məktəb rəhbəri uzun illər təhsil sahəsində qazandığı təcrübəni 286 nömrəli məktəbdə sistemli və planlı şəkildə tətbiq edərək bu təhsil müəssisəsinin qabaqcıl məktəblər sırasında yer almasına çalışıb. Onun əsas yanaşması “hər bir şagirdə fərdi yanaşma, hər bir müəllimə peşəkar dəstək və məktəbin hər bir guşəsində inkişaf” prinsipi üzərində qurulub. Bu prinsip həm şagird nailiyyətlərində, həm də məktəbin ümumi təhsil göstəricilərində öz bəhrəsini verməkdədir. Fərdi yanaşma barədə danışmaq asandır, onu məktəbin gündəlik həyatında təmin etmək isə səbir və diqqət tələb edir. Eyni sinifdə təhsil alan uşaqların qavrama qabiliyyəti, maraqları, ailə mühiti, özünüifadə imkanları fərqlidir. Bəzən bir şagirdin daha yaxşı oxuması üçün əlavə izaha, digərinin isə özünəinamını bərpa edəcək xoş münasibətə ehtiyacı olur. Məktəb rəhbərinin bu fərqləri nəzərə alması müəllimin işinə də daha həssas yanaşmağa imkan yaradır. 286 nömrəli tam orta məktəbin təhsil həyatına nəzər saldıqda burada aparılan işlərin mahiyyətini yalnız rəqəmlər və hesabatlarla qiymətləndirməyin kifayət etmədiyi aydınlaşır. Fənn olimpiadalarında, bilik müsabiqələrində, müxtəlif intellektual və ictimai layihələrdə əldə edilən nəticələr məktəbdə formalaşmış elmi-pedaqoji mühit haqqında müəyyən təsəvvür yaradır. Hər uğurun arxasında ciddi hazırlıq, davamlı axtarış və müəllimlə şagirdin birgə zəhməti dayanır. Samir müəllimin rəhbərlik üslubunda bu əməyə münasibət xüsusi yer tutur. O, istedadın vaxtında qiymətləndirilməsini, müəllim zəhmətinin diqqətdən kənarda qalmamasını və şagirdin öz imkanlarına inamının möhkəmlənməsini təhsil işinin vacib şərtlərindən hesab edir. Çünki məktəbin həqiqi nüfuzu yalnız qazandığı mükafatlarla deyil, yetişdirdiyi gənclərin bilik səviyyəsi, düşüncə sərbəstliyi və həyata hazırlığı ilə müəyyən olunur.

Müəllim kollektivinə rəhbərlik etmək də özünəməxsus həssaslıq tələb edir. İllərin təcrübəsinə malik pedaqoqun düşüncəsi ilə fəaliyyətə yeni başlayan müəllimin gözləntiləri eyni olmaya bilər. Birinin oturuşmuş iş üsulu, digərinin yeniliyə marağı var. Bacarıqlı rəhbər bu fərqləri qarşıdurmaya çevirmədən ümumi işin xeyrinə yönəltməyi bacarmalıdır. Təcrübəli təhsil rəhbərinin pedaqoji fəaliyyəti ona həm müəllimin peşə qayğılarını anlamaq, həm də məktəbin qarşısında duran vəzifələri nəzərə almaq imkanı verir. Burada tələbkarlıqla anlayışın bir-birini tamamlaması xüsusi dəyər daşıyır. 286 nömrəli tam orta məktəbin inkişafına yönəlmiş səylərin başlıca məzmunu da buradadır: təhsilin keyfiyyətini yüksəltməklə yanaşı, biliyi, mədəniyyəti və vətəndaşlıq şüurunu bir-birindən ayırmayan sağlam bir nəslin yetişməsinə xidmət etmək. Müasir məktəbin qarşısında duran vəzifələr əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli mürəkkəbləşib. İnformasiya bolluğu, texnologiyanın sürətli inkişafı, uşaqların maraq və ünsiyyət vərdişlərindəki dəyişikliklər müəllimdən daim öyrənməyi tələb edir. Samir müəllimin təhsil texnologiyaları sahəsindəki iş təcrübəsi bu məsələlərə yanaşmasında əhəmiyyətli yer tutur. Lakin yeniliyin dəyəri onun sadəcə tətbiq edilməsində deyil, tədrisə verdiyi real faydada görünür.

Məktəbin nüfuzu, şagirdlərin qazandığı nailiyyətlər və pedaqoji kollektivin fəaliyyətindəki ahəng, ilk növbədə, ona rəhbərlik edən şəxsin dünyagörüşü, təşkilatçılıq məharəti və insani keyfiyyətləri ilə sıx bağlıdır. Uğurlu idarəçilik yalnız tədris prosesinə nəzarət etmək, qarşıya vəzifələr qoymaq və onların icrasını tələb etməklə məhdudlaşmır. Burada insanları tanımaq, müəllimin potensialını düzgün dəyərləndirmək, şagirdin qabiliyyətini üzə çıxarmaq və kollektivin yaradıcı gücünü vahid məqsəd ətrafında birləşdirmək bacarığı həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan 286 nömrəli tam orta məktəbin fəaliyyətində Samir müəllimin idarəçilik dəst-xətti aydın hiss olunur. Onun peşəkar hazırlığı, pedaqoji məsələlərə həssas münasibəti, tələbkarlığı ədalətlə uzlaşdırmaq bacarığı məktəbin ümumi iş ahənginə müsbət təsir göstərir. Şagirdin uğurunu yalnız fərdi istedadın nəticəsi kimi deyil, müəllim əməyinin, düzgün təşkil olunmuş tədrisin və sağlam məktəb mühitinin ortaq bəhrəsi kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Təcrübəli pedaqoqun rəhbər şəxsiyyətinin əhəmiyyəti də məhz bu məqamda üzə çıxır: o, ayrı-ayrı insanların bacarıq və zəhmətini məktəbin ümumi inkişafına xidmət edən mənalı bir əməkdaşlığa çevirməyə çalışır. Samir müəllimin şəxsiyyətindən danışarkən onun ictimai fəaliyyətini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Respublika Təhsil Şurası İctimai Birliyinin İdarə Heyətinin sədri kimi fəaliyyəti təhsilə münasibətinin məktəb rəhbərliyi ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Müəllimin cəmiyyətdəki mövqeyi, pedaqoji fikrin inkişafı, maarifçilik ənənələrinin qorunması kimi məsələlər ziyalı mövqeyi tələb edən mövzulardır. Bu məsələlərə münasibətdə şəxsi təcrübə ilə ictimai məsuliyyətin birləşməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Samir Mehdizadənin portretini tamamlayan cəhət onun peşə fəaliyyətində müəllim kimliyini qorumasıdır. Çünki məktəb direktoru olmaqla müəllim olaraq qalmaq arasında incə, lakin mühüm bir bağlılıq var. Direktor qərar verir, təşkil edir, tələb edir. Müəllim isə izah edir, anlayır, səbir göstərir. Bu iki yanaşmanın bir araya gəlməsi rəhbərin həm qərarlarında, həm də insanlarla münasibətində özünü büruzə verir.

Ziyalı haqqında yazarkən onun savadını, vəzifəsini, fəaliyyət illərini göstərmək mümkündür. Ancaq insanın mənəvi keyfiyyətlərini yalnız bu məlumatlarla ifadə etmək çətindir. Bunun üçün onun işinə münasibətinə, başqalarının zəhmətinə verdiyi qiymətə, daşıdığı məsuliyyətə nəzər salmaq lazımdır. Təhsil fədaisinin pedaqoji və idarəçilik fəaliyyəti də məhz bu meyarlarla dəyərləndirilməyə layiqdir. Müəllimlik cəmiyyətin böyük etimad göstərdiyi peşələrdəndir. Valideyn övladını məktəbə göndərəndə onun yalnız savad qazanmasını deyil, yaxşı insan kimi yetişməsini də arzulayır. Bu arzunun nə qədər böyük məsuliyyət olduğunu dərk edən pedaqoqun qarşısında hər gün yeni vəzifələr dayanır. Samir müəllimin uzun illəri əhatə edən fəaliyyəti həmin məsuliyyətə bağlı bir peşə yoludur. Onun timsalında ziyalı və müəllim anlayışları bir-birindən ayrılmır. Burada biliyə hörmət, insanlara diqqət və təhsilə sədaqət eyni peşə mədəniyyətinin tərkib hissələri kimi görünür. Müəllim adının ucalığı da məhz belə münasibətlə qorunur.

Samir Əsədli

“Dövlətçilik Ənənələrinin Təbliği” İctimai Birliyinin rəhbəri