1994 cü ilin 12 may atəşkəsi

26 il sonrakı Qarabağ Zəfərinin təməl daşı

1994-cü il 12 may tarixində Ermənistan və Azərbaycan arasında qüvvəyə minmiş atəşkəs postsovet məkanında baş vermiş ən mürəkkəb silahlı münaqişələrdən biri olan Qarabağ müharibəsinin birinci mərhələsinin dayanması baxımından tarixi dönüş nöqtəsi hesab edilir. Atəşkəs regional geosiyasi balansın formalaşması, postsovet təhlükəsizlik arxitekturasının konturlarının müəyyənləşməsi və vasitəçi dövlətlərin təsir imkanlarının sınanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Atəşkəsə gedən yol əsasən “Bişkek protokolu” kimi tanınan siyasi-diplomatik sənəd üzərindən keçdi.

SSRİ-nin dağılması ilə yaranmış hakimiyyət boşluğu, təhlükəsizlik vakuumu və hərbi arsenalın nəzarətsiz paylaşdırılması regionda silahlı eskalasiyanı sürətləndirmişdi. 1992–1993-cü illərdə Ermənistan silahlı qüvvələri və separatçı qüvvələr Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsi ilə yanaşı, ətraf yeddi rayonu da işğal etmişdi. Kəlbəcərin işğalı beynəlxalq səviyyədə ciddi rezonans doğurmuş və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822 saylı qətnaməsinin qəbuluna səbəb olmuşdu. Ardınca 853, 874 və 884 saylı qətnamələr qəbul edildi. Məhz belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın dövlət idarəçiliyində nisbi sabitlik yaratdı və diplomatik strategiyanın formalaşdırılmasına imkan verdi.

1994-cü il atəşkəsinin siyasi mahiyyətinin arxasında Heydər Əliyevin dövlətçilik, təhlükəsizlik və geosiyasi balans üzərində qurulmuş geniş strateji baxışı dayanırdı. 1993–1994-cü illərdə Azərbaycan həm cəbhə xəttində ağır vəziyyətlə, həm də daxildə dərin siyasi və institusional böhranla üz-üzə idi. Ümummilli lider üçün əsas məsələ, ilk növbədə, dövlət institutlarının qorunması idi. Çünki müharibənin davam etməsi dövlətin funksional idarəçilik imkanlarının zəifləməsi demək idi. Atəşkəsin mühüm siyasi nəticələrindən biri ordunun yenidən təşkilinə imkan yaratması oldu.

Müharibənin ilk mərhələsində Azərbaycanda vahid komandanlıq sistemi tam formalaşmamışdı, könüllü silahlı dəstələr və müxtəlif siyasi qrupların təsiri hərbi idarəetməni zəiflədirdi. Heydər Əliyev atəşkəsi nizami və peşəkar ordu modelinə keçid üçün zəruri zaman qazanılması kimi qiymətləndirirdi. Sonrakı illərdə həyata keçirilən ordu quruculuğu siyasəti göstərdi ki, 1994-cü ildən sonra təhlükəsizlik strategiyası daha mərkəzləşdirilmiş və institusional xarakter almağa başlamışdı. Bu dövrdə Azərbaycanın xarici siyasət kursu da xüsusi diqqət çəkirdi. Rusiya ilə münasibətlərin qorunması, həm Qərb dövlətləri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi, həm də regional aktorlarla balans siyasətinin qurulması əsas prioritetlərdən birinə çevrildi. Atəşkəs bu balanslaşdırılmış diplomatik xəttin formalaşması üçün zəruri beynəlxalq mühit yaratdı.

Müharibənin fəal fazasının dayanması Bakı üçün daha çevik xarici siyasət imkanları açdı və Azərbaycanı regional enerji və nəqliyyat layihələrinin potensial tərəfdaşı kimi təqdim etməyə imkan verdi. Məhz buna görə 1994-cü ilin sentyabrında imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın qlobal enerji sisteminə inteqrasiyasını təmin etməklə yanaşı, ölkənin beynəlxalq siyasi çəkisini artırmağa xidmət edirdi.

Əslində, atəşkəs qərarı ilə “Əsrin müqaviləsi” arasında birbaşa strateji əlaqə mövcud idi. Müharibənin intensiv fazasının davam etdiyi şəraitdə iri enerji şirkətlərinin və Qərb investisiyalarının Azərbaycana cəlb olunması son dərəcə çətin olardı. 1994-cü il atəşkəsinin əldə olunması prosesində Rusiya amili həlledici geosiyasi faktor kimi çıxış edirdi. SSRİ dağılandan sonra Moskva postsovet məkanında yaranmış yeni dövlətlərin tam şəkildə Qərb siyasi və təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiya etməsinin qarşısını almağa çalışırdı.

Qarabağ münaqişəsi isə Kremlin region üzərində təsir imkanlarını qorumaq üçün istifadə etdiyi əsas alətlərdən birinə çevrilmişdi. Rusiya bir tərəfdən vasitəçi kimi çıxış edir, digər tərəfdən isə münaqişənin tam həll olunmaması şəraitində regional dövlətlər üzərində siyasi təsir rıçaqlarını saxlayırdı. Qarabağ məsələsində Kremlin əsas məqsədi tam və yekun sülh yaratmaqdan daha çox, münaqişəni nəzarət edilə bilən səviyyədə saxlamaq idi. Çünki tam həll variantı region dövlətlərinin daha müstəqil xarici siyasət kursuna keçməsinə və Qərb institutları ilə yaxınlaşmasına şərait yarada bilərdi.

Digər mühüm məsələ NATO və Qərb təsirinin məhdudlaşdırılması idi. 1990-cı illərin əvvəllərində Şərqi Avropada və postsovet məkanında Qərb institutlarının genişlənməsi Rusiyada ciddi strateji narahatlıq yaradırdı. Kremlin siyasi elitası hesab edirdi ki, Cənubi Qafqazda həll olunmamış münaqişələrin mövcudluğu region dövlətlərinin NATO və digər Qərb təhlükəsizlik mexanizmlərinə inteqrasiyasını çətinləşdirir. Münaqişə həm regional təhlükəsizlik gündəmini Rusiyanın nəzarətində saxlayır, həm də alternativ geosiyasi layihələrin sürətini məhdudlaşdırırdı.

ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlar da böyük ölçüdə bu idarəolunan status-kvonun saxlanmasına xidmət edirdi. ABŞ, Fransa və Rusiyanın həmsədr olduqları bu format formal olaraq münaqişənin həllini hədəfləsə də, praktiki nəticələr son dərəcə məhdud oldu.

12 may 1994-cü il atəşkəsi bütövlükdə Cənubi Qafqazın siyasi inkişaf trayektoriyasına, regional təhlükəsizlik sisteminə və postsovet məkanındakı geosiyasi münasibətlərə ciddi təsir göstərdi. Müharibənin aktiv fazasının dayandırılması region dövlətlərinin daxili siyasi prioritetlərini dəyişdirdi, beynəlxalq aktorların regiona yanaşmasında yeni mərhələ formalaşdırdı və uzun illər davam edən yeni status-kvonun əsasını qoydu. Ermənistan üçün isə 1994-cü il atəşkəsi qısamüddətli hərbi üstünlüyün siyasi nəticələrinin formalaşdırılması mərhələsinə çevrildi.

Müharibədən sonra Ermənistan regionda taktiki üstünlük əldə etmiş dövlət kimi görünürdü. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu vəziyyət ölkənin iqtisadi və geosiyasi manevr imkanlarını məhdudlaşdırdı. Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədlərin bağlı qalması Ermənistanın regional kommunikasiya layihələrindən kənarda qalmasına səbəb oldu. Bu vəziyyət ölkənin iqtisadi inkişaf modelini zəiflətdi və təhlükəsizlik sistemini böyük ölçüdə Rusiya ilə hərbi-siyasi ittifaq üzərində qurmağa məcbur etdi.

Ermənistanın təhlükəsizlik strategiyası zaman keçdikcə, daha çox Moskvanın hərbi və siyasi dəstəyindən asılı vəziyyətə düşdü ki, bu da ölkənin xarici siyasət müstəqilliyi ilə bağlı müzakirələri gücləndirdi. Son olaraq qeyd edək ki, 12 may atəşkəsi Azərbaycan üçün isə yeni dövlətçilik modelinə keçid mərhələsinin başlanğıcı oldu.

Müharibənin dayandırılması Bakı üçün daxili sabitliyin bərpasına, iqtisadi sistemin yenidən qurulmasına və beynəlxalq tərəfdaşlıq şəbəkəsinin genişləndirilməsinə imkan yaratdı. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan xarici siyasətdə daha çox çoxtərəfli əməkdaşlıq modelinə üstünlük verməyə başladı və enerji diplomatiyası dövlət strategiyasının əsas sütunlarından birinə çevrildi. Qərb strukturları ilə əlaqələrin inkişafı, beynəlxalq maliyyə institutları ilə əməkdaşlıq və regiondakı nəqliyyat layihələrinin təşviqi də məhz bu mərhələdə sürətləndi.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru