2 Türk mərkəzi 1 ümumi hədəf

Möhkəm təməl üzərində qurulan birlik Xəzər üzərindən gələcəyə yol salır

Avrasiyanın geosiyasi xəritəsi yenidən cızılır. Bu dəyişimin mərkəzində isə coğrafi baxımdan bir-birindən ayrı görünən, lakin tarixi yaddaşı, siyasi iradəsi və strateji maraqları ilə eyni xətt üzərində birləşən iki paytaxt – Bakı və Daşkənd dayanır.

Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında son illərdə sürətlə dərinləşən münasibətlər artıq klassik diplomatik tərəfdaşlıq çərçivəsini geridə qoyaraq Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı bir-birinə bağlayan yeni strateji xəttin əsas dayaqlarından birinə çevrilir. Bu yaxınlaşma yalnız siyasi bəyanatlarda və yüksək səviyyəli görüşlərdə öz əksini tapmır. Bakı ilə Daşkənd arasında formalaşan etimadın real konturları şəhərlərarası əməkdaşlıqdan investisiyalara, nəqliyyat dəhlizlərindən sənaye kooperasiyasına, kənd təsərrüfatından humanitar əlaqələrə qədər geniş bir məkanda görünür.

Tarixi retrospektivdən nəzər saldıqda, tərəflərin təsərrüfat ənənələrinin zəngin təcrübəyə və möhkəm tarixi bağlara söykəndiyi aydın görünür. Sovetlər dönəminin spesifik idarəçilik illərində, xüsusən 1960, 1970 və 1980-ci illərin elmi-təcrübi mərhələsində pambıqçılıq, ipəkçilik, irimiqyaslı irriqasiya komplekslərinin quraşdırılması kimi fəaliyyətlərdə intensiv təcrübə mübadilələri tətbiq olunurdu. Xəzərin qərb sahilindən yola düşən mütəxəssislər Fərqanə, Səmərqənd, habelə Daşkənd bağlarında innovativ suvarma qurğularının quraşdırılmasına, suların düzgün yönləndirilməsinə töhfələr verirdilər. Daşkəndin mahir seleksiyaçı alimləri isə Aran iqtisadi rayonunun torpaq xüsusiyyətlərinə mükəmməl uyğunlaşan və yüksək məhsuldarlığı ilə seçilən “ağ qızıl” sortlarının yetişdirilməsi istiqamətində mühüm işlər aparırdılar. Şəki sənaye cəmiyyəti ilə Fərqanə ipək sexləri arasında formalaşdırılmış texnoloji tədarük zənciri nümayəndəvi konyunktur sayılırdı..

Postmünaqişə dövrünün inkişaf paradiqması əlaqələrin xarakterini mühüm yöndə genişləndirir. 2026-cı il 22 avqust tarixində reallaşan 4-cü Regionlararası Forum müştərək əlaqələrin institusional status aldığını cəmiyyətə bəyan etdi. Qlobal əhəmiyyətli forum Laçın və Buxara, həmçinin Xankəndi ilə Ürgənc şəhərlərinin ortaq bəyannamələr qəbul etməsi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının qədim Ürgənc şəhəri ilə qardaşlaşma niyyətini reallaşdırması regionun dirçəliş dövrünə xidmət göstərir. Təxminən, 30 il ərzində işğal zülmündən əziyyət çəkən və hazırda cahanşümul templərlə genişmiqyaslı bərpa mərhələsinə qədəm qoyan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur vilayətlərinin Asiyanın mühüm inkişaf mərkəzləri ilə rəsmi tərəfdaşlıq müqavilələri imzalaması, şübhəsiz ki, regionun geosiyasi intibahını nümayiş etdirən mühüm tarixi hadisədir. Naxçıvan bölgəsinin geostrateji və logistik mövqeyi, bölgədə gediş-gəliş məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması fonunda Daşkənd şirkətlərinin sərmayə fəallığı ilə daha geniş iqtisadi perspektivlər qazanır. Qəbul edilən qərarlar artıq kağız üzərində qalmayaraq, yerli iqtisadi zonaların hərəkətə gətirilməsinə, yeni istehsal sahələrinin və sənaye müəssisələrinin qurulmasına real zəmin yaradır. Formalaşan bu mənzərə isə təkcə mühüm siyasi dividendlərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda, yeni iş yerlərinin açılması və dayanıqlı əmək bazarının formalaşması üçün ciddi imkanlar yaradır.

Coğrafi əhatə dairəsi baxımından institusional bağlar artıq bütün sərhədləri aşaraq genişlənir. Siyasi mərkəzlərin rəsmi müttəfiqliyi ilə paralel olaraq Şuşa ilə Xivə, Gəncə ilə Səmərqənd, Füzuli ilə Gülüstan, Lənkəran ilə Buxara, Şəki ilə Qoqand, Mingəçevir ilə Namanqan, Beyləqan ilə Şəhrisəbz, İsmayıllı ilə Riştan, Quba ilə Cizzax, həmçinin Biləsuvar ilə Termez arasında qurulan əməkdaşlıq əlaqələri şəhərlərarası tərəfdaşlığın yeni coğrafiyasını formalaşdırır. Şuşa ilə Xivə arasında mədəni irsin qorunması, memarlıq ənənələrinin yaşadılması və birgə mədəni layihələrin həyata keçirilməsi istiqamətində əməkdaşlıq iki qədim şəhərin tarixi yaddaşını vahid mənəvi xətt üzərində birləşdirir. İşğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində 960 şagird üçün inşa olunan Mirzə Uluqbəy adına məktəb isə bu əməkdaşlığın həm siyasi və iqtisadi, həm də humanitar və gələcəyə hesablanmış mahiyyət daşıdığını nümayiş etdirir. Bu nəhəng təhsil layihəsi xarici mütəxəssislərin bilik və təcrübəsinin Qarabağ gənclərinin gələcək inkişafına yönəldilməsinin parlaq nümunəsidir. Eyni prosesin Xankəndidə yaradılacaq yeni istehsal sahələrində də davam etməsi gözlənilir.

Makroiqtisadi kəmiyyətlər, maliyyə hesabatları intibahın real elmi əsaslarını ortaya qoyur. Ümumi kapital dəyəri 500 milyon dollar məbləğində ölçülən Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Fondunun işə düşməsi böyük iqtisadi cəbhələrin hərəkətə gəlməsini qanuniləşdirir. Qüdrətli fond qabaqcıl texnologiyalar, ağıllı urbanizasiya detalları, intensiv maşınqayırma seqmentlərinə strateji pullar axıdır, iştirakçıların kommersiya maraqlarını yüksək səmərə ilə qoruyur. Ticarət dövriyyəsi parametrinin strateji baxımdan 1 milyard dollar həddinə çatdırılması qarşılıqlı istehlak zəncirinin möhkəmlənməsini rəsmiləşdirir. Hacıqabul sənaye dərəsində cərəyan edən əməliyyatlar, nəqliyyat vasitələrinin müştərək istehsalı kənar idxal tələbatını dərhal kəsir. Təxminən oxşar fəaliyyət templəri Mingəçevir toxuculuq kompleksində Namanqan investorlarının yaxından iştirakı ilə müşahidə olunur. Özbəkistan nümayəndələrinin xüsusi əlaqələri xammalı dərhal alıb hazır tekstil məhsuluna, sonrasında beynəlxalq brendlərə transfer edir. Neftçala, Biləsuvar rayonlarının qidalandığı aqrar-iqtisadi zonalar irimiqyaslı dəyər formalaşdıraraq yerli sənaye rəqabətədavamlılıq indeksini daha yuxarı qaldırır.

Əlaqələrin qlobal miqyasda möhkəmlənməsi istənilən xarici siyasi təzyiqi neytrallaşdırmağa imkan verən mühüm geosiyasi üstünlükdür. Tərəflər arasında imzalanan “Əbədi Dostluq Müqaviləsi” xarici müdaxilələrə qarşı möhkəm siyasi iradənin və qarşılıqlı etimadın rəsmi ifadəsidir. Müasir dünya siyasətinin ziddiyyətli mənzərəsində Azərbaycan və Özbəkistanın nümayiş etdirdiyi strateji həmrəylik hər iki dövlətin kənar güc mərkəzlərindən asılılığını minimuma endirərək müstəqil qərarvermə imkanlarını genişləndirir. İmzalanan sazişlər informasiya təhlükəsizliyi, texnoloji əməkdaşlıq və qarşılıqlı müdafiə imkanlarının inkişafı baxımından da mühüm perspektivlər açır. Qarşılıqlı hörmət, etimad və uzunmüddətli strateji maraqlar üzərində möhkəmlənən bu tərəfdaşlıq zaman keçdikcə yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsini deyil, bütövlükdə, Avrasiya məkanında müstəqil siyasi iradənin mühüm dayaqlarından birini formalaşdırır. Hər iki ölkə iqtisadi inkişaf tempini qorumaqla yanaşı, dövlət suverenliyini və milli maraqlarını daha etibarlı şəkildə təmin etmək üçün yeni imkanlar qazanır.

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarının sürətlə dərinləşən iqtisadi-siyasi inteqrasiyası uzunmüddətli perspektivdə regional tərəqqini təmin edən mühüm strateji amilə çevrilir. Paytaxtlarda formalaşan siyasi iradə artıq regionların ucqar yaşayış məntəqələrində, sənaye müəssisələrində, istehsal xətlərində və gündəlik iqtisadi həyatda real nəticələrini göstərir. Bu proses inteqrasiyanın yalnız siyasi sənədlərlə məhdudlaşmadığını, insanların rifahına və bölgələrin inkişafına birbaşa təsir göstərdiyini nümayiş etdirir. Naxçıvanın, Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun Buxara, Ürgənc və Səmərqənd kimi qədim və zəngin tarixə malik şəhərlərlə qurduğu əlaqələr təcrübə mübadiləsi, investisiya və logistika imkanlarının genişlənməsi baxımından yeni perspektivlər açır.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ