26 avqust: tarixi ədalətin və milli ləyaqətin bərpası ŞƏRH

1992-ci ilin may ayında Laçın rayonunun işğala məruz qalması və erməni silahlı birləşmələrinə təhvil verilməsi Azərbaycanın müasir hərbi-siyasi tarixinin en ağır, eyni zamanda dərin ibrət dərsləri barındıran səhifələrindən biridir. Bu hadisəni sadəcə döyüş meydanında baş vermiş təsadüfi bir uğursuzluq, müdafiə xəttindəki zəiflik və ya sırf taktiki səhv kimi qiymətləndirmək hadisələrin kökündə duran həqiqətləri kölgədə qoyar. Baş verənlərin mahiyyətinə diqqətlə nəzər saldıqda aydın olur ki, Laçının süqutunun arxasında həm beynəlxalq geostrateji müstəvidə cızılmış məkrli ssenarilər, həm də ölkə daxilində hakimiyyət uğrunda gedən amansız siyasi mübarizə və xəyanət şəbəkəsi dayanmışdı.
Laçının coğrafi mövqeyi onu bütün Qarabağ münaqişəsinin düyün nöqtəsinə çevirirdi. Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini Ermənistan Respublikası ilə birləşdirən bu strateji ərazi təcavüzkar tərəf və onun xarici havadarları üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Separatçı rejim və onları yönləndirən xarici güclər yaxşı anlayırdılar ki, Laçın üzərində nəzarət təmin edilmədən Qarabağdakı qanunsuz rejimi uzun müddət ayaqda tutmaq, oraya hərbi və logistik dəstək vermək qeyri-mümkündür. Именно bu səbəbdən 1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğalından cəmi 10 gün sonra bütün diqqət və qüvvələr Laçının ələ keçirilməsinə yönəldildi. Laçının təhvil verilməsi ilə Ermənistandan Qarabağa birbaşa, qeyri-məhdud nəqliyyat və hərbi koridoru açıldı. Bu arteriyanın qazanılması işğalçı ölkəyə regiona fasiləsiz olaraq canlı qüvvə, ağır artilleriya, zirehli texnika və cəbbəxana daşımaq imkanı verdi ki, bu da növbəti illərdə Kəlbəcər daxil olmaqla digər ətraf rayonların zəncirvari işğalına zəmin hazırladı.
Hadisənin beynəlxalq diplomatik tərəfi də az məkrli deyildi. Həmin dövrdə Cənubi Qafqazda öz geostrateji maraqlarını yürüdən bəzi böyük güclər və beynəlxalq təşkilatlar Ermənistanın açıq təcavüzkar siyasətinə göz yumur, Laçının işğalını isə "Qarabağ ermənilərinin humanitar müharisəsinin yarılması" və "yaşam koridorunun açılması" kimi ört-basdır etməyə çalışırdılar. Bu ikilistandartlı yaklaşım Azərbaycanın suveren hüquqlarını açıq-aşkar tapdalayaraq işğala bəraət kazandırmaq amacı daşıyırdı.
Lakin Laçının təhvil verilməsində ən acınacaqlı və bağışlanmaz rol daxili siyasi amilə aiddir. 1992-ci ilin mayında Bakıda yaşanan dərin siyasi xaos, dövlət idarəçiliyindəki başıpozuqluq və hakimiyyəti hər neçə olursa-olsun ələ keçirmək амбицияları cəbhədəki vəziyyəti tamamilə iflic etmişdi. Paytaxtda kreslo davası aparan müxtəlif siyasi qruplaşmalar milli təhlükəsizlik məsələlərini öz daxili siyasi dividentlərinə qurban verirdilər. Vahid komandanlıq prinsipi pozulmuş, hərbi hissələr ayrı-ayrı şəxslərin və ya siyasi təşkilatların maraqlarına tabe etdirilmişdi. Siyasi rəqibləri devirmək, mövcud hakimiyyəti biabır etmək və ya hakimiyyət dəyişikliyi üçün bəhanə yaratmaq məqsədilə strateji postlarda duran birləşmələr geri çağırıldı, cəbhə xəttində suni ინფორმაցия və hərbi çaşqınlıq yaradıldı. Nəticədə, unikal müdafiə imkanlarına malik olan Laçın faktiki olaraq döyüşsüz, daxili xəyanətin və siyasi hərisliyin qurbanı olaraq düşmənə təhvil verildi.
Bu məkrli niyyətlərin bədəlini Azərbaycan xalqı 30 il boyunca yüz minlərlə məcburi köçkünün acı taleyi, itirilmiş torpaqlar və vurulmuş böyük mənəvi-iqtisadi zərbələrlə ödəməli oldu. Lakin 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi zəfər və müzaffər ordumuzun həyata keçirdiyi dəqiq hərbi-diplomatik gedişlər sayəsində 2022-ci il avqustun 26-da Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri tam olaraq Azərbaycanın suveren nəzarətinə qaytarıldı. Bu, təkcə hərbi nəzarətin bərpası deyil, 1992-ci ilin mayında qurulmuş böyük geopolitik xəyanət ssenarisinin tamamilə darmadağın edilməsi idi.
Aparılan qətiyyətli siyasi iradə və hərbi stratagema nəticəsində keçmiş "Laçın dəhlizi" t anlayışı tarixə gömüldü, Azərbaycan öz sərhədlərində tam suverenliyini təmin edərək qanunsuz gediş-gəlişə və separatizmin qidalanma mənbələrinə yekun zərbə vurdu. Azadlıqdan dərhal sonra başlayan genişmiqyaslı bərpa və yenidenqurma işləri Laçının simasını kökündən dəyişdi. Otuz il ərzində xaraballığa çevrilmiş, talan edilmiş və ekoloji terrora məruz qalmış şəhər qısa müddətdə müasir infrastruktura, yaşıl enerji zonalarına, hava limanına və sənaye obyektlərinə sahib olan abad bir məkana çevrildi. "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində doğma ocaqlarına dönən laçınlılar bu gün öz ata-baba yurdlarında təhlükəsiz və qürurla yaşayırlar.
Bu gün 26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü kimi təqvimə həkk olunarkən təkcə bir coğrafi ərazinin azad olunması və ya infrastrukturun yenidən qurulması qeyd edilmir. Bu tarix, 1992-ci ilin mayında törədilmiş tarixi ədalətsizliyin, daxili xəyanətin və xarici tzyiqlərin üzərində qazanılmış milli ləyaqət zəfəridir. 26 Avqust Azərbaycan dövlətinin öz torpaqlarına sahib çıxmaq əzminin, sarsılmaz milli birliyinin və dövlət müstəqilliyinin bərpasının ən parlaq rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.

Cəmilə Bağırova

Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi