47 ildən sonra ilk dəfə...

ABŞ və İran arasında anlaşma memorandumu imzalandı

Müharibə bitdi, Hörmüz boğazı açıldı

ABŞ ilə İran arasında iyunun 19-da imzalanacağı gözlənilən qarşılıqlı anlaşma memorandumu iyunun 17-də imzalanıb. Müharibəyə son qoyan və Hörmüz boğazının açılmasını təmin edəcək anlaşma memorandumu distant şəkildə imzalanıb - saziş qüvvəyə minib.

İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Esmail Baqeyinin verdiyi məlumata görə, tərəflər sazişi elektron şəkildə imzalamaq barədə razılığa gəliblər və artıq Cenevrədə əvvəllər planlaşdırılan rəsmi mərasimə ehtiyac olmayacaq. Baqeyi sənədin ABŞ və İran prezidentləri Donald Tramp və Məsud Pezeşkian tərəfindən imzalandığını bildirib. “Mətn hər iki ölkənin ən yüksək vəzifəli şəxsləri tərəfindən imzalandıqda, onun pozulması təbii ki, daha ciddi nəticələrə səbəb olacaq. Keçmiş təcrübəmizi nəzərə alaraq, bunun bu şəkildə baş verməsini üstün tutduq”, - deyə o bildirib.

Pezeşkian Tehranda, Tramp Evianda...

“Axios” mənbələrə istinadən sənədin daha tez imzalanmasının səbəblərini araşdırıb. Portalın mənbələrinə görə, müqavilə Hörmüz boğazının mümkün qədər tez açılması üçün sürətləndirilib. Mənbələr qeyd ediblər ki, Vaşinqton və Tehran nümayəndələri arasında iyunun 19-da İsveçrədə keçirilməsi planlaşdırılan görüş isə tam ləğv edilməyib. ABŞ vitse-prezidenti C.D. Vens və İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Baqer Qalibafın İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların başlanması məsələsini müzakirə etmələri gözlənilir. “Axios” həmçinin bildirir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp sənədi Fransa prezidenti Emmanuel Makronla Evian şəhərində keçirilən G7 sammiti çərçivəsində şam yeməyi zamanı imzalayıb.

Qeyd edək ki, iyunun 15-də ABŞ və İran Pakistanın vasitəçiliyi ilə aparılan sülh danışıqlarının nəticəsi kimi anlaşma memorandumunun imzalanacağını bəyan etmişdilər. Elə həmin gün ABŞ Prezidenti neftdaşıyan tankerlər də daxil olmaqla, buraxılmayan gəmilərin Hörmüz boğazından çıxmağa başladığını elan etdi. Eyni zamanda, İranın Mehr xəbər agentliyi iki ölkə arasında 14 maddəlik anlaşma memorandumunu dərc etdi. İranın açıqladığı məqamlar arasında bütün cəbhələrdə dərhal atəşkəs, dəniz blokadasının qaldırılması və 30 gün ərzində Hörmüz boğazından gəmilərin daşınmasını bərpa etmək, neft sanksiyalarının dayandırılması və İranın maliyyə aktivlərinə çıxışı, ABŞ qoşunlarının İranı əhatə edən ərazilərdən çıxarılması, yenidənqurma üçün 300 milyard dolların ayrılması, 24 milyard dollarlıq İran vəsaitinin ayrılması və nüvə proqramı üzrə yekun razılaşma üçün 60 günlük danışıqlar var. İran NPT-yə sadiqliyini bir daha təsdiqləyir və raket proqramı və üsyançı qruplara dəstək müzakirələri gündəmdən çıxarılır. Daha sonra Əl-Ərəbiyyə televiziya kanalının dərc etdiyi 12 və 14 bəndlik versiyalarda ABŞ qoşunlarının 30 gün ərzində çıxarılması nəzərdə tutulur. Həmçinin İran aktivlərinin məbləği də göstərilmir.

Sazişə əsasən...

Beynəlxalq media tərəfindən dərc olunan memorandumun mətnində ölkələr bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməyi və bir-birinin daxili işlərinə müdaxilə etməməyi öhdələrinə götürdükləri bildirilir. Saziş aşağıdakıları nəzərdə tutur:

- İranın nüvə silahlarının istehsalından və əldə edilməsindən imtina etməsi;

- Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (IAEA) İranın nüvə materialları üzərində nəzarəti;

- İranın 300 milyard dollarlıq yenidənqurma proqramı;

- İran 60 gün ərzində Hörmüz boğazından tranzit üçün gəmilərdən ödəniş almayacaq;

- ABŞ, müqavilənin son versiyasında razılaşdırılmış müddətə Tehrana qarşı sanksiyaları ləğv edəcək.

Tramp Fransada jurnalistlərə açıqlamasında İranla anlaşma memorandumunu imzaladığını bildirib. Qeyd edək ki, 28 fevralda başlayan Yaxın Şərq müharibəsinin ardından, mart ayından etibarən Hörmüz boğazı demək olar ki, tamamilə bağlanıb. Münaqişə nəticəsində İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) boğazın nəzarətini ələ keçirib. 13 apreldən bəri ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri, digər ölkələrlə birlikdə, Tehrana keçid üçün pul ödəyən gəmiləri müəyyən etmək və ələ keçirmək üçün Hörmüz boğazını blokada edib. Hörmüz boğazı qlobal neft ticarəti üçün ən vacib marşrutlardan biridir və gübrələrin əsas tranzit yoludur. Yaxın Şərqdəki münaqişə neft, qaz və reaktiv yanacağın qlobal qiymətlərinin artmasına səbəb olub.

İran müqaviləni pozsa...

Memorandum 1979-cu il İslam İnqilabından bəri ABŞ və İran prezidentləri tərəfindən birgə imzalanan ilk sənəddir. Sazişin hazırlanmasında iştirak edən İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Baqer Qalibaf İran televiziyasına bildirib ki, bununla müqayisə ediləsi heç nə yoxdur: “Hərbi əməliyyatlar yolu ilə əldə etməyə çalışdığımız hər şeyə danışıqlar yolu ilə nail olduq”.

Tramp isə G7 sammitindən sonra jurnalistlərə bildirib ki, İran hökuməti müqaviləni pozarsa, ABŞ onları “cəhənnəmə bombalayacaq”.

Anlaşma memorandumu 60 günlük atəşkəs rejimini müəyyən edir və Hörmüz boğazını gəmiçilik üçün açır. Məlumata görə, sənəddə digər məsələlərlə yanaşı, Tehranın dərhal neft satışlarını bərpa edə biləcəyi və 300 milyard dollarlıq özəl investisiya fonduna çıxış əldə edə biləcəyi qeyd olunur. İran öz növbəsində nüvə silahlarının hazırlanmasından imtina edəcəyinə və gəmilərin Hörmüz boğazından sərbəst keçidini təmin edəcəyinə söz verir. Memorandumda həmçinin sanksiyaların aradan qaldırılması, İranın dondurulmuş aktivlərinin bir hissəsinə çıxışı və nüvə proqramı üzrə danışıqların davam etdirilməsi barədə də danışılır.

Sənədin ayrıca bloku nüvə mövzusuna aiddir. İran nüvə silahı inkişaf etdirməmək və ya əldə etməmək öhdəliyini bir daha təsdiqləyir. Zənginləşdirilmiş uranla bağlı məsələlər Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin iştirakı ilə gələcək sazişlərin bir hissəsi kimi müzakirə edilməlidir.

Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif bildirib ki, memorandum dərhal qüvvəyə minir və ilk addım İran tərəfindən Hörmüz boğazının açılması və ABŞ tərəfindən dəniz blokadasının qaldırılması olmalıdır.

P.İSMAYILOV