4,7 milyardlıq azalma: DGK büdcəyə niyə daha az pul verir?

Bu ilin yanvar-sentyabr aylarında Dövlət Gömrük Komitəsinin (DGK) xətti ilə dövlət büdcəsinə daxilolmalar 4 milyard 748 milyon manat təşkil edib. 

Maliyyə Nazirliyinə məlumata görə, bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 3,7 % azdır. Gömrük daxilolmaları proqnozdan 1,6 % az icra edilib. Xatırladaq ki, bu il DGK büdcəyə 6,6 milyard manat vəsait köçürməlidir. Beləliklə, 9 ay ərzində həmin məbləğin 71,9 %-i təmin olunub. 

Bu azalma hansı səbəblərlə əlaqədardır? 

Mövzu ilə bağlı “Cümhuriyət”-ə açıqlama verən iqtisadçı- ekspert Akif Nəsirli bildirib ki, Dövlət Gömrük Komitəsinin xətti ilə büdcə daxilolmalarının azalması bir neçə iqtisadi və struktur amillərin təsiri ilə izah oluna bilər: 

“Əvvəla, idxal həcmlərinin son aylarda müəyyən qədər azalması gömrük rüsumlarının əsas gəlir mənbəyini zəiflədib. Bu, həm xarici ticarət dövriyyəsindəki yavaşlama, həm də daxili bazarda tələbin zəifləməsi ilə bağlıdır.

Bununla yanaşı, bəzi məhsul qruplarına tətbiq edilən gömrük güzəştləri, o cümlədən sənaye və kənd təsərrüfatı istiqamətli idxal üçün azaldılmış tariflər də büdcə daxilolmalarının artım tempini zəiflədir. Digər tərəfdən, gömrük orqanlarında şəffaflıq və elektron nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi “kölgə əməliyyatları”nın azalmasına səbəb olur ki, bu da ilkin mərhələdə rəsmi gəlirlərin müəyyən qədər azalması ilə müşahidə oluna bilər”. 

Onun sözlərinə görə, dövlət büdcəsinin gəlir planında müəyyən korrektlərə ehtiyac yarana bilər:

“Maliyyə mütəxəssisləri bildirirlər ki, gömrük daxilolmalarındakı 3,7 faizlik azalma hələ kritik göstərici deyil. Lakin bu meyil ilin sonuna qədər davam edərsə, dövlət büdcəsinin gəlir planında müəyyən korrektlərə ehtiyac yarana bilər. Belə vəziyyətdə hökumət, adətən, xərcləmələrinprioritetləşdirilməsi siyasətinə keçir, sosial öhdəliklər qorunur, lakin investisiya və infrastruktur layihələrinin icrası mərhələli şəkildə tənzimlənir. 

Hesab edirik ki, idxalın azalması təkcə büdcə üçün deyil, həm də istehlak bazarı üçün siqnaldır. Bu, ya daxili tələbin zəifləməsini, ya da istehsalın müəyyən dərəcədə yerli resurslarla əvəzlənməsini göstərə bilər. Hər iki halda büdcə gəlirlərinin sabit saxlanması üçün vergi daxilolmalarının və qeyri-neft sektorundan gəlirlərin artırılması əsas alət olaraq qalır”. 

İqtisadçı Xalid Kərimli bildirib ki, idxalın azalmasının əsas səbəblərindən biri ölkə iqtisadiyyatında artım tempinin zəifləməsidir:

“2025-ci ilin ilk 8 ayına dair statistik göstəricilərə əsasən, Azərbaycanda cəmi 0,9 faiz iqtisadi artım qeydə alınıb. Bu isə iqtisadi aktivliyin əvvəlki illərlə müqayisədə azaldığını göstərir. 

İdxal, adətən, o halda artır ki, iqtisadi subyektlər bu məhsulları ya daxildə emal edib satsınlar, ya da üzərinə əlavə dəyər qoyaraq bazara təqdim etsinlər. Lakin hazırda nəzərdə tutulan iqtisadi artım tempi müşahidə olunmur. Bununla yanaşı, pərakəndə ticarət dövriyyəsində 3,7 faiz artım qeydə alınsa da, bu artım əsasən daxili inflyasiya hesabına baş verib. 

Mərkəzi Bankın iqtisadçılarla keçirdiyi son görüşdə qeyd olunub ki, hazırda ölkədə müşahidə edilən inflyasiyanın təxminən 60 faizi idxal mənşəlidir. Bu da o deməkdir ki, daxili tələbatın mühüm hissəsi xaricdən gətirilən məhsullar hesabına formalaşır. Ötən illə müqayisədə iqtisadi artımın zəifləməsi idxala olan tələbatı da azaldıb”. 

Onun fikrincə, digər mühüm amillərdən biri isə investisiya qoyuluşlarında azalma ilə bağlıdır.  İlin birinci yarısında dövlət büdcəsi xərclərinin də nəzərdə tutulandan az icra olunması bu tendensiyanı gücləndirib. 

Ekspert qeyd edib ki, hökumət büdcə xərclərini daha ehtiyatla aparır: 

“Mətbuatda yer alan məlumata görə, dövlət büdcəsində profisit, yəni artıq vəsait yaranıb. Bu isə onu göstərir ki, hökumət büdcə xərclərini daha ehtiyatla aparır. Burada məqsəd lazımsız xərclərin qarşısını almaq deyil, ümumi iqtisadi qeyri-müəyyənliyə qarşı daha ehtiyatlı maliyyə siyasəti həyata keçirməkdir. Nəticə etibarilə, büdcə vəsaitlərinin tam icra olunmaması idxala olan tələbatı aşağı salır. 

Azərbaycan iqtisadiyyatı struktur etibarilə idxaldan çox asılıdır. Ölkə daxilində dəyər yaratma imkanları məhduddur. Neft və qaz sektorunu çıxsaq, qeyri-neft sahələrində yüksək dəyər yaradan sənaye və ya kənd təsərrüfatı sahələri hələ də məhdud miqyasda fəaliyyət göstərir. Məsələn, quşçuluq sahəsində 75 faiz təminat olsa da, bu istehsalın tərkibində istifadə olunan yem, dərman və digər əlavələrin əhəmiyyətli hissəsi idxaldan asılıdır. 

Bu isə o deməkdir ki, istehsalda formalaşan dəyər zənciri xaricdə başlayır. Digər amil isə gömrük rüsumları ilə bağlıdır. 2025-ci ildə əvvəlki illərlə müqayisədə gömrük güzəştləri azalıb. 2023 və 2024-cü illərdə tətbiq edilən vergi və rüsum güzəştləri bu il geniş tətbiq olunmur. 

Ciddi investisiya layihələrinin təxirə salınması, dövlət büdcəsinin xərclənməsində ehtiyatlı yanaşma və iqtisadi artım tempinin aşağı düşməsi idxal həcminə də mənfi təsir göstərib. Bu səbəbdən də gömrük rüsumlarının toplanmasında müəyyən azalma müşahidə olunur”. 

Gülər 
"Cebheinfo.az" 

Açar sözlər: Dövlət Gömrük Komitəsi Akif Nəsirli

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin