5 təməl sütun: yaşam və bəşəri mövcudiyyət

Azadlıq nədir, həqiqət nə? Bəs demokratiya azadlığın əyninə mütləq həqiqət libası biçə bilirmi? Bu libas insanlar üçün həqiqətin dərkini asanlanşdırırmı? Ədalət necə, onunla bağlı qavram və şüur azadlığı həqiqətə çevirir, yoxsa?.. Hakimiyyətlər demokratiyanın azadlıq formulunu insan hüquqları prizmasına nə dərəcədə daşıyır? Bu qəbildən olan suallar həddən artıq çoxdur. Hesab edirik ki, hüquq üzrə elmlər doktoru Mehdi Abdullayevin yenicə çapdan çıxmış "5 təməl sütun: təsəvvürdə və reallıqda" kitabı onlara aydınlıq gətirmək baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir. Kitabın əhəmiyyəti həm də onun keçmişlə gələcək arasında körpü rolunu oynamasındadır. Nəşr keçmişi gələcək üçün ibrət kimi vurğulayır. Nəinki vurğulayır, habelə bu vurğulanma özündə sistematiklik daşıyır. 

Ön söz müəllifi akademik Nizami Cəfərov olan "5 təməl sütun: təsəvvürdə və reallıqda" kitabı, həqiqətən, çox dəyərlidir. Təkcə ona görə yox ki, nəşr nəzəri hüququn, politologiyanın, fəlsəfənin bir sıra problemlərinin daha əhatəli şəkildə anlaşılmasına yardımçıdır, həm də o səbəbdən ki, müəllif nəzəri yanaşmanı, bir növ, oxucunun mühakiməsinə təqdim edir, bu zaman praktik nümunələrlə arqumentlərini əsaslandırır. Nəticədə 5 təməl sütun - azadlıq, demokratiya, ədalət, insan hüquqları mücərrədlikdən və elmin, belə demək mümkünsə, çətin dolanbaclarından çıxır, sıravi oxucunun gündəlik həyatda üzləşdiyi situasiyaların predmetinə çevrilir. Hər kəs həmin sütunları özündə ehtiva edən həyat epizodları ilə baş-başa qalır və düşünür. Bu isə ətrafda baş verənlərə daha doğru və dürüst münasibət bildirməyə, rasional və praqmatik davranmağa imkan yaradır. Axı əksər hallarda həmin 5 təmələ daxil olan anlayışlar barədəki ümumi təsəvvürlərin qüsurlu, hətta yanlışlığını görürük.

Bəli, insanların onları müşayiət edən ətraf mühitə yanaşmalarının qüsurluluğu və yanlışlığı bir çox hallarda ziddiyyətlər yaradır. Ziddiyyətlər mübahisələr, mübahisələr münaqişələr, münaqişələr isə təlatümlər və kataklizmalar doğurur ki, bunların hər biri bəşəriyyətin taleyində rol oynayır. Söhbət, böyük ölçüdə, mənfi roldan gedir. Deməli, konflikli situasiyaları doğuran cəmiyyət üzvlərinin təsəvvürləridir. M.Abdullayev barəsində söz açdığımız kitabda məhz həmin təsəvvürlərin formallığını müfəssəl şəkildə izah edir, bu zaman hüquq və siyasət tarixinin bəşəriyyətin yaddaşında daimi qalacaq hadisələrinə söykənir. Onun mövcud xüsusdakı müqayisələri Afina demokratiyasını Sokratın mühakiməsindən başlayıb COVID-19-da bitir. Akademik Nizami Cəfərovun ön sözdə yazdığı kimi, müəllif bütün bu hadisələrin izahından kənarda azadlığın, demokratiyanın, ədalətin, insan hüquqlarının və hakimiyyətin anlayış-konseptlərinə az-çox dəqiq şərh verməyin çətinliyini vurğulamaqda haqlıdır.

Əlbəttə, M.Abdullayev insan amilini ön plana çıxarır. İnsan ona görə öndədir ki, o, dövlətə malikdir. Bu yerdə dövlət millətinə çevrilməyin insanların şüurunu cilaladığı, onları daha ali təbəqəyə çevirdiyi reallığını qeyd etməliyik. Yəqin elə buna görədir ki, müəllif dövlətdən söz açaraq, insanı tərənnüm edir. Həm də insanın azadlığını. Sual yaranır: İnsan azadlığını dövlətdəmi tapır? Müəyyən mənada, tapır, çünki azadlıq hüquqla tənzimlənməlidir ki, faydalı olsun. Hüquq isə demokratik şəraitdə qərarlaşır. Deməli, müəllifin klassik dövlətçilik ənənəsində demokratiyanı məqsəd yox, idarəetməni legitim və davamlı edən mexanizmlərdən biri kimi təqdim etməsində məntiq var. Bu məntiq İnsan-Dövlət tandemini bəşəriyyət üçün faydalı və bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olan platformaya çevirir.

Ümumən, M.Abdullayevin "5 təməl sütun: təsəvvürdə və reallıqda" kitabının ayrı-ayrı xüsusiyyətləri barədə çox söz açmaq, müxtəlif məqamları qabartmaq mümkündür. Hesab edirik ki, ən mühüm məqam müəllifin 5 təmələ - azadlığa, demokratiyaya, ədalətə, insan hüquqularına və hakimiyyətə məhz Azərbaycanın keçdiyi inkişaf yolu müstəvisində yanaşması, dünya ilə tutarlı paralellər aparması, oxşarlıqları müəyyənləşdirməsi, həmçinin, fərqlilikləri vurğulamasıdır. Nəşrin girişində də bildirildiyi kimi, "bizim araşdırmamızda məhz bu beşliyin seçilməsi təsadüfi deyil. Çünki müstəqil Azərbaycan təcrübəsində ən ağır səhvlər də, ən mühüm uğurlar da məhz bu anlayışların necə başa düşülməsi və necə tətbiq olunması ilə birbaşa bağlı olub. Bəzən təsəvvürlərdə özünə yer tapmış bu anlayışlar real, obyektiv aləmdə tamam başqa rənglərə bürünür, tamam başqa ahənglər kəsb edirdi. Nə üçün belə olurdu? Nə üçün bu ayrılma təkcə adi insanların deyil, bütöv dövlətlərin müqəddaratına çevrilirdi? Məsələnin mahiyyəti nədədir!"

Mahiyyəti daha dərindən dərk etmək, ümumən, ön söz, giriş və beş fəsildən ibarət "5 təməl sütun: təsəvvürdə və reallıqda" kitabının dərin məzmunu ilə tanış olmaq isə dəyərli oxucuların ixtiyarındadır. Elə bilirik ki, yeni çapdan çıxmış nəşr onların baxış bucaqlarını cilalayacaq, yekun nəticə etibarilə hər birinin daha təkmil və proqnozlaşdırılan həyat yolunda inamla addımlarına kömək olacaq. Həm də ona görə kömək olacaq ki, bu kitab, eyni zamanda, oxucu ilə interaktiv söhbətdir. Müəllif isə özünün erudik təfəkkürü və zəngin dünyagörüşü ilə bu söhbətin maraqlı olacağına təminat verir.

Ə.RÜSTƏMOV