907 ci düzəliş mövzusu niyə yenidən aktuallaşıb? politoloq şərh edir

ABŞ–Azərbaycan münasibətlərində illərdir müzakirə mövzusu olan 907-ci düzəliş yenidən diqqət mərkəzinə gəlib. Uzun müddət ikitərəfli əlaqələrdə hüquqi və siyasi məhdudiyyət kimi qiymətləndirilən bu mexanizm müxtəlif dövrlərdə fərqli formada tətbiq edilsə də, mahiyyət etibarilə münasibətlərdə həssas mövzu olaraq qalmaqdadır. Son dövrlər regional və qlobal proseslər fonunda bu məsələnin yenidən gündəmə gəlməsi təsadüfi deyil.

Prezident İlham Əliyevin yerli televiziya kanallarına verdiyi son müsahibələrdə 907-ci düzəlişə toxunması göstərir ki, rəsmi Bakı mövcud reallıqları dəyişən geosiyasi şərtlər kontekstində qiymətləndirir. Dövlət başçısı bu məsələnin aktuallaşmasını Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinin aktiv fazasının başa çatması və ABŞ-da xarici siyasətdə praqmatik yanaşmaların ön plana çıxması ilə əlaqələndirib. Bu amillər uzun illər əsas arqument kimi istifadə edilən yanaşmaların artıq aktuallığını itirdiyini göstərir.

Mövzunu şərh edən politoloq Turan Rzayev bildirir ki, 907-ci düzəlişin qəbul edildiyi dövrün siyasi konteksti indiki vəziyyətdən kəskin şəkildə fərqlənirdi:

"1990-cı illərin əvvəllərində ABŞ Konqresində erməni lobbisinin təsiri güclü idi və Azərbaycanın yeni müstəqil dövlət kimi beynəlxalq müstəvidə imkanları məhdud idi. Bu amillər düzəlişin qəbulunu asanlaşdıran əsas səbəblərdən biri olub.

2002-ci ildən etibarən düzəlişin tətbiqi müxtəlif ABŞ administrasiyaları dövründə müvəqqəti olaraq dayandırılsa da, sənəd tam şəkildə gündəmdən çıxarılmayıb. Bu isə 907-ci düzəlişi Vaşinqtonun əlində müəyyən siyasi təsir mexanizmi kimi saxlayıb. Müxtəlif dövrlərdə ABŞ-ın regiona yanaşması dəyişdikcə, bu mexanizmin tətbiqinə münasibət də fərqli olub.

ABŞ üçün dəyişməz qalan əsas prinsip milli maraqlardır. Bu maraqlar çərçivəsində Azərbaycan enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və nəqliyyat-logistika layihələri baxımından mühüm tərəfdaş kimi dəyərləndirilir. Məhz bu amil müəyyən mərhələlərdə ABŞ–Azərbaycan münasibətlərinin daha praqmatik müstəvidə inkişafına şərait yaradıb".

Politoloqun sözlərinə görə, 907-ci düzəlişin tam ləğvi məsələsi asan və qısa müddətli proses deyil. Bu, daha çox ABŞ-ın daxili siyasi mexanizmləri və Konqres amili ilə bağlıdır:

"Bununla belə, mövcud regional reallıqlar, Azərbaycanın artan geosiyasi rolu və balanslı xarici siyasəti bu məsələnin gələcəkdə müzakirə predmeti olaraq qalacağını göstərir.

907-ci düzəliş ətrafında gedən müzakirələr eyni zamanda Azərbaycanın beynəlxalq imici baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu mövzunun gündəmdə saxlanılması Vaşinqton–Bakı münasibətlərində daha balanslı və institusional yanaşmaların formalaşmasına imkan yarada bilər. Eyni zamanda ABŞ-ın Cənubi Qafqazda daha konstruktiv rol alması üçün yeni imkanlar açılması ehtimalı da istisna olunmur.

Ümumilikdə, 907-ci düzəlişin yenidən gündəmə gəlməsi dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyinin və regional əhəmiyyətinin artmasının göstəricisi kimi də dəyərləndirilə bilər. Proseslərin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə qarşılıqlı maraqlar və diplomatik yanaşmalar fonunda formalaşacaq".

Pərvin Şakirqızı