ABŞ da antisemitizm: nəzarətdən çıxmış səssiz epidemiya

2023-cü il 7 oktyabr hadisələrindən sonra Amerika Birləşmiş Ştatları antisemitizmin misli görünməmiş dalğası ilə üz-üzə qaldı. O ölkədəki yəhudi icmasını əsrlər boyu demokratik institutlar və tolerantlıq ənənələrinin qoruduğunu düşünənlər belə, indi baş verənlərin miqyasına inanmaqda çətinlik çəkirlər. Rəqəmlər isə çox şeyi açıq göstərir: 2024-cü ildə Anti-Defamasiya Liqası (ADL) ümumilikdə 9354 antisemit hadisəsi qeydə alıb. Bu, son on ildə 893 faiz artım deməkdir. Həmin hadisələrdən ikisi ölümlə nəticələnib: 82 yaşlı Karen Daymond və Vaşinqtondakı İsrail səfirliyinin əməkdaşları ifratçıların qurbanına çevriliblər.

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Ağ Ev-in yaydığı bülletendə deyilir: "2023-cü il 7 oktyabrda İsrail xalqına qarşı baş verən cihadçı hücumlardan sonra HƏMAS tərəfdarları və sol radikallar ABŞ-ın küçələrində və universitet şəhərciklərində qorxutma, vandalizm və zorakılıq kampaniyasına başladılar".

Bu yazı həm statistika, həm də birbaşa şahid ifadələri əsasında antisemitizmin köklərinə, müasir təzahürlərinə və təhlükəli nəticələrinə geniş nəzər salır.

Tarixi fon: kənar nəzəriyyələrdən əsas axına

Antisemitizm dünyada yeni fenomen deyil. Ən çox yayılmış və davamlı olan nəzəriyyələrdən biri "beynəlxalq yəhudi sui-qəsdi" mifidir. XX əsrin əvvəlində saxtalaşdırılmış "Sion müdriklərinin protokolları" vasitəsilə tirajlanan bu mətn dəfələrlə ifşa olunsa da, hələ də antisemit ritorikanın mərkəzində qalır.

Müharibədən sonrakı dövrdə Qərb ictimai diskursunda açıq antisemitizm kənarda qalmışdı. Amma həm ultrasağ, həm də ultrason çevrələrində yaşamaqda davam edirdi. 1967-ci ilin Altıgünlük müharibəsindən sonra mənzərə dəyişdi. SSRİ həmin vaxt İsraili və sionizmi demonizə edən genişmiqyaslı təbliğat kampaniyasına başladı, münaqişəni "imperialist qüvvələrlə milli azadlıq hərəkatı arasında mübarizə" kimi təqdim etdi. Bu ritorikanı Qərbin sol hərəkatları mənimsədi və zamanla "proqressiv çevrələrin" əsas ritorikasına çevrildi.

Sovet antisemitizmini araşdıran tədqiqatçılardan birinin dediyi kimi: "Amerika antisemitizminin ideoloji bazası məhz sovetlərdir. 1967-ci ildə İsrailin qələbəsindən sonra SSRİ antisionizmi dövlət siyasətinə çevirdi və qlobal solda güclü işləyirdi".

Universitet kampusları: yeni antisemitizmin episentri

2023-cü il 7 oktyabrdan sonra antisemitizmin ən çox yayıldığı məkan ABŞ universitetləri oldu. 2024-cü il 16 aprelində Kolumbiya Universitetində "Qəzzaya həmrəylik düşərgəsi" qurulması ilə başlayan etiraz dalğası az sonra ölkənin onlarla ali məktəbinə yayıldı.

Artıq beş nüfuzlu universitet - Kolumbiya, Şimal-Qərb, Portland Dövlət Universiteti, Berkli və Minnesota Universiteti - antisemitizm ittihamları üzrə araşdırmaya cəlb olunub. ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının 2024-cü ilin dekabrında açıqladığı hesabatda açıq deyilir: "Departamentlərimizin və federal qurumların bu sahədəki uğursuzluğu heyrətamizdir".

Şahid ifadələri isə daha qaranlıq mənzərəni göstərir:

Nyu-York ştatının qanunvericisi Mixail Novaxov danışır: "Yəhudi məhəlləsində bir məktəbdə pro-fələstinli şagirdlər yəhudi klubunun iclasına soxulub qışqırırdılar: 'Kaş Hitler hamınızı məhv edəydi!'"
San-Fransiskolu proqramçı Daniil Zilberman deyir ki, tələbə olan oğlu üzərində "David ulduzu" daşıdığı üçün təzyiqə məruz qalır: "Biri oğluma baxıb dedi ki, sən Qəzzada fələstinlilərin soyqırımını dəstəkləyirsən və utanmalısan".
Nevada Universitetinin müəllimi Marina Kolacikki isə hadisəni belə xatırlayır: "İsrailli professorun mühazirəsini pro-fələstinli tələbələr pozdu. Universitet polisi onları çıxarmaq əvəzinə müəllimə dedi ki, dərsi yarımçıq bitirsin".
Bütün bunlar göstərir ki, akademik mühitdə problem sistemlidir: rəhbərliklər çox vaxt antisemitizmlə mübarizə aparmaq əvəzinə, sadəcə göz yummağı üstün tutur.

Korporativ Amerika: susqunluq strategiya kimi

Korporativ mühitdə də mənzərə fərqli deyil. Nyu-Cersidə çalışan İT mütəxəssisi İnna V. belə danışır: "7 oktyabr hadisələrindən sonra mən şirkətin top-menecerlərindən birinə dedim ki, bəlkə biz də bununla bağlı bir açıqlama verək. Amma məsələ dərhal ört-basdır olundu. Mənə qeyri-rəsmi söhbətdə dedilər ki, rəhbərlik 'siyasi oyuna girmək istəmir'".

Onun sözlərinə görə, maraqlıdır ki, Ukraynada müharibə başlayanda həmin şirkət açıq mövqe tutmuş, həm ictimai bəyanat vermiş, həm də yardım kampaniyası keçirmişdi. Bu seçici yanaşma əslində ABŞ korporativ mədəniyyətindəki ciddi institusional problemi üzə çıxarır: sosial ədalət ritorikası arxasında gizlənən hərəkatları tənqid etməkdən doğan qorxu.

İdeoloji köklər: sol və sağın qəribə qovuşması

Hazırkı antisemitizm dalğasının ən fərqli cəhəti onun ideoloji mənbəyidir. Bu dəfə antisemitizm sol radikallarla ifrat sağçıların qəribə şəkildə eyni cəbhədə birləşməsinə səbəb olub.

San-Fransiskolu Daniil Zilberman bunu belə izah edir: "Məni dəhşətə salan odur ki, Amerikada antisionist solçular sanki ənənəvi sağçı antisemitlərlə, neonasistlərlə ortaq nöqtədə birləşiblər. Gözlənilmədən bizə qarşı nifrət onların ortaq dilinə çevrildi".

Tarixi araşdırmalar göstərir ki, antisemitizm daim iki qütbdə mövcud olub: biri "anti-yəhudi kapitalist", digəri isə "anti-yəhudi kommunist". Müəyyən şəraitdə bu iki istiqamət üst-üstə düşə və sintez yarada bilir. Müasir Amerikada isə sağçılar yəhudiləri "qlobal maliyyə oliqarxiyası" kimi görür, solçular isə "müstəmləkəçilər və zalımlar" kimi damğalayır.

Siyasi addımlar: Tramp administrasiyasının cavabı

Artan antisemitizm dalğasına cavab olaraq ABŞ prezidenti Trampın administrasiyası fövqəladə tədbirlər görüb. Prezidentin imzaladığı genişləndirilmiş sərəncam bütün federal resursların antisemitizmə qarşı səfərbər edilməsini tələb edir. Hər bir federal departament rəhbəri altmış gün ərzində görülən işlər barədə hesabatı Ağ Ev-ə təqdim etməlidir.

Ağ Ev-in məlumat bülletenində bildirilir: "Ədliyyə Nazirliyi qanunun aliliyini qorumaq, HƏMAS tərəfdarlarının vandalizm və qorxutma aksiyalarının qarşısını almaq, həmçinin solçu, antiamerikanist kollec və universitetlərdə antisemit irqçiliyi araşdırıb cəzalandırmaq üçün dərhal tədbirlər görəcək".

Bundan əlavə, administrasiya HƏMAS tərəfdarlarını deportasiya etməyi və prodcihadçı aksiyalarda iştirak edən tələbələrin vizalarını ləğv etməyi vəd edib. Bu qərarlar antisemitizmə qarşı mübarizə ilə ifadə azadlığı arasında balans məsələsini gündəmə gətirib.

Psixoloji tərəf: qorxu və gizlədilən kimlik

Antisemitizmin yenidən baş qaldırması ABŞ yəhudilərinə psixoloji baxımdan dərin zərbə vurur. Çoxları açıq şəkildə kimliyini ifadə etməkdən çəkinir.

Boulderdən Natalya Reznik, girovlara dəstək yürüşü zamanı hücuma məruz qalan bir qadın, deyir: "Tanışım danışırdı ki, təyyarədə kosser yemək sifariş etməyib. Çünki bilmir, uzun uçuşda kim nə deyəcək, ya da nə edəcək".

Las-Veqasdan Marina Kolacikki isə etiraf edir: "Bəzən özümü uşaqlara deyərkən tuturam ki, magendavidi taxmayın, ya da futbolkanın altında gizlədin. Yaxşı ki, məni çox vaxt dinləmirlər".

Bu hekayələr göstərir ki, ABŞ yəhudilərinin özünüqavrayışı dəyişməkdədir. Tarixən Amerikanı diasporada ən təhlükəsiz məkan sayan icma indi bu inamını sürətlə itirir.

Beynəlxalq kontekst: antisemit təbliğatın qlobal şəbəkəsi

ABŞ-da antisemitizm təkbaşına yaranmır. Bu proses xaricdən maliyyələşdirilən və koordinasiya olunan genişmiqyaslı qlobal təbliğatın bir hissəsidir. Mixail Novaxov bu barədə açıq deyir: "Amerika Qətərin pulları ilə boğulub - məktəbdən universitetə qədər bütün təhsil ocaqları bu təsirin altındadır".

Sovet antisiyonizmini araşdıran tədqiqatçılar da həmin bağlantını təsdiqləyirlər: "1967-ci il Altıgünlük müharibədə İsrailin qələbəsindən sonra SSRİ antisionizmi dövlət səviyyəsində ideoloji kampaniyaya çevirdi və qlobal sol ilə fəal işləməyə başladı. Məhz sovet təbliğatı fələstinliləri ilk dəfə müqavimət və milli azadlıq hərəkatı ilə eyniləşdirdi".

Bu təbliğatın effektivliyi isə sosial ədalət və insan haqları leksikonundan məharətlə istifadə olunmasında idi. Açıq antisemit ritorikanı qəbul etməyən liberal çevrələr İsrailə qarşı yönələn bu "yumşaq dilə salınmış" hücumları daha rahat qəbul edirdilər.

Amerika demokratiyasına çağırış

ABŞ-da bugünkü antisemitizm dalğası təkcə növbəti ksenofobiya epizodu deyil, həm də Amerika demokratiyasının əsas sütunlarına yönəlmiş sistemli çağırışdır. İnsan Haqları Ofisinin hesabatında deyilir: "Antisemitizm yalnız yəhudilərə, fərd və ya kollektiv olaraq deyil, həm də nifrət və qərəz üzərində qurulmuş ideologiya kimi bütövlükdə cəmiyyətin özülünü dağıdır".

Diqqətçəkəndir ki, bu gün antisemitizmlə üz-üzə qalanların bir çoxu vaxtilə SSRİ-dən çıxmış insanlardır. Onlar sovet dövrünün dövlət səviyyəsindəki antisemitizmindən qaçıb Amerikada sığınacaq tapmışdılar. Tədqiqatçı İzabella Tabarovski xatırladır: "SSRİ-də də deyirdilər ki, guya biz yalnız sionizmə qarşıyıq, yəhudilərə yox. Amma nəticədə universitetlərə qəbuldan, iş yerlərindən məhz yəhudilər kənarda qalırdı".

Tarixi təcrübə göstərir ki, antisemitizm heç vaxt yalnız yəhudilərlə məhdudlaşmır. Bu ideologiya çox vaxt daha geniş miqyaslı demokratik böhranın, insan haqlarının tapdalanmasının xəbərçisi olur. Natalya Reznikin sözləri isə bu həqiqəti təsdiqləyir: "Hər dəfə hansısa bir şər seçilir, günün ən aktual bəlası onun üzərinə yüklənir və onun siması yəhudilər olur".

Bu gün ABŞ-da antisemitizmlə mübarizə təkcə yəhudi icmasının təhlükəsizliyi deyil, həm də Amerikanın demokratiya testidir. Prezident Trampın dediyi kimi: "Mənim administrasiyam antisemitizmlə həm ABŞ-da, həm də bütün dünyada mübarizə aparıb və aparacaq".

İndi əsas sual budur: Amerikanın siyasi iradəsi, mənəvi aydınlığı və institusional resursları bu səssiz epidemiyanın qarşısını almağa yetəcəkmi? Bu suala veriləcək cavab yaxın illərdə yalnız Amerika yəhudilərinin yox, bütövlükdə ABŞ demokratiyasının taleyini müəyyən edəcək.

Mənbələr:

ADL Audit of Antisemitic Incidents - https://www.adl.org/audit2024 White House Fact Sheet on Antisemitism - https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/fact-sheet-combating-antisemitism/ Congressional Report on Antisemitism - https://edworkforce.house.gov/uploadedfiles/congressional_report_on_antisemitism.pdf Isabella Ginor - Wilson Center - https://www.wilsoncenter.org/person/isabella-ginor U.S. DOE OCR Investigations - https://www2.ed.gov/about/offices/list/ocr/docs/investigations/titleix.html Executive Order on Combating Antisemitism - https://www.federalregister.gov/documents/2024/12/15/2024-27500/combating-antisemitism OHCHR on antisemitism - https://www.ohchr.org/en/topic/antisemitism Robert Wistrich - A Lethal Obsession - https://www.randomhousebooks.com/books/309304/ Reuters - College Protests - https://www.reuters.com/world/us/us-college-protests-palestinians-israel-2024-04-24/ JNS.org - Personal Accounts - https://jns.org/tag/antisemitism-in-america/

Milli.Az