ABŞ ın Panama və Qrenlandiya marağı...

Tramp Ağ Evə qayıtdıqdan sonra Vaşinqtonun Panama kanalına və Qrenlandiyaya diqqəti artırıb. Belə ki, Tramp administrasiyasının xarici siyasət proqramında hər iki bölgə həm geostrateji, həm geosiyasi, həm də geoiqtisadi cəhətdən xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qlobal logistik daşınmaların 6 faizdən çoxunu təşkil edən Panama kanalı Atlantik və Sakit okean arasında yeganə beynəlxalq ticarət marşrutdur ki, ABŞ ilə yanaşı, digər güc mərkəzlərinin gəmiləri də bu kanaldan keçid kimi istifadə edir. Dünyanın ən böyük adası olan Qrenlandiya isə istismar olunmayan enerji resursları ilə zəngin, ən əsası da Arktika ilə Atlantik okean arasında logistik marşrut potensialına malikdir. Bu baxımdan belə hesab etmək olar ki, hazırkı administrasiya ABŞ-ın Panama kanalında və Qrenlandiyada siyasi, iqtisadi və hərbi təsir imkanlarını artırmaq üçün müəyyən tədbirlər görməyə hazırlaşır.

Vaşinqton hərbi mövqeyini möhkəmləndirir

ABŞ Panama kanalı zonasında qoşunlarının sayını artırmaq niyyətindədir. ABŞ müdafiə naziri Pit Heqset Pensilvaniya ştatının Karlayl şəhərində yerləşən ABŞ Quru Qoşunları Kollecində çıxışı zamanı bildirib ki, ABŞ Panama kanalının hər iki sahilində qoşunlarının sayını artıracaq. Xatırladaq ki, ABŞ-ın Panamada hərbi mövcudluğunu genişləndirmək planları barədə P.Heqset aprelin 9-da Panamaya səfəri zamanı elan edib - həmin vaxt hər iki ölkənin hərbçiləri rotasiya əsaslı birgə təlimlər aparırdı.

Eyni  münasibət Qrenlandiyaya da sərgilənir. Xüsusilə vurğulayaq ki, ötən ayın sonunda ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens, o cümlədən ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Mayk Uolts, energetika naziri Kris Rayt və respublikaçı senator Mayk Li Qrenlandiyaya səfər ediblər. Onların təyyarəsi Qrenlandiyanın şimalında yerləşən ABŞ-ın  Pituffik aviabazasına eniş edib. Ekspertlər bu səfəri Vaşinqtonun Qrenlandiyada hərbi-strateji mövqeyini möhkəmləndirmək niyyətində olması kimi qiymətləndirirlər.

Hər iki bölgə Tramp üçün niyə bu qədər əhəmiyyətlidir?

Məsələ ilə bağlı Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin eksperti Sultan Zahidov “Yeni Azərbaycan” qəzetinə şərhində qeyd edib ki, Tramp administrasiyasının həm Qrenlandiya, həm də Panama kanalı ilə bağlı mühüm hədəfləri var. “Hər hansı regionun strateji əhəmiyyəti onun istənilən dövlətin milli təhlükəsizliyində oynadığı roldan asılıdır. Amerikanın coğrafi xəritəsinə baxdığımızda ABŞ-a 3 istiqamətdən təhlükənin gəldiyini görərik. ABŞ - a qarşı real təhlükə cənub - Meksika və Latın Amerikası, şimal-qərb - Berinq boğazı və şimal-şərq - Arktika istiqamətində hiss olunur. Xüsusilə, son zamanlar Arktikada Rusiya donanmasının daha da fəallaşması Vaşinqtonu narahat edir. ABŞ Rusiyanın Arktikada möhkəmlənməsini özünə ciddi təhdid kimi görür. Bu səbəbdən Qrenlandiya ABŞ-ın milli-təhlükəsizlik strategiyasında çox mühüm prioritetlərdən biri hesab olunur. Trampın özü bunu çox yaxşı başa düşür. O ki qaldı Panama kanalının əhəmiyyətinə, hesab edirəm ki, burada geosiyasi və geoiqtisadi faktorları nəzərdən keçirmək lazımdır. Bildiyimiz kimi, Atlantik və Sakit okeanı bir-birinə birləşdirən Panama kanalı qlobal dünyanın ən önəmli logistik və ticarət marşrutudur,” - deyə S.Zahidov əlavə edib ki, Çin gəmilərinin bu kanaldan istifadə etməsi ABŞ tərəfindən birmənalı qarşılanmır: “Çinin Panama kanalında təsir imkanlarının artmasından narahat olan Tramp çıxışlarının birində kanalın Vaşinqtonun nəzarətinə qaytarılmasının vacibliyini vurğulayıb. Qeyd edim ki, bu kanal 1999-cu ilə qədər ABŞ-ın nəzarəti altında olub. 1977-ci ildə ABŞ ilə Panama arasında imzalanmış “Torrixos-Karter” müqaviləsinə əsasən kanal 1999-cu ildən sonra Panama hökumətinin nəzarətinə keçib”.

Tramp hərbi gücdən istifadə edə bilər?

S.Zahidov vurğulayıb ki, ABŞ-ın həm Panama kanalını, həm də Qrenlandiyanı nəzarət altına almaq üçün hərbi güc imkanlarından istifadə etməsi inandırıcı görünmür: “ABŞ müdafiə naziri  Pit Heqsetin Panamaya səfəri zamanı hər iki ölkə arasında təhlükəsizlik sahəsində saziş imzalandı. Bu sazişə görə, ABŞ Panama kanalı ətrafında öz qoşunlarının sayını artıra bilər. Sözsüz ki, Panamanın suverenliyinə hörmət etmək öz yerində qalır. Qrenlandiyaya gəlincə, bu ərazi Danimarkanın qanuni ərazisidir və Danimarka da NATO-nun üzv ölkəsidir. Hər hansı NATO ölkəsinin ərazisində hər hansı NATO ölkəsinin hərbi bazasının olması problem yaratmır. Misal üçün ABŞ-ın Almaniyada hərbi bazaları var. ABŞ-ın Qrenlandiyadakı hərbi bazası Danimarkaya heç bir təhlükə yaratmır. Bəli, Tramp Qrenlandiya məsələsində çox qətiyyətli mövqe sərgiləyir və Danimarkaya təzyiqlər edir, amma Trampın hərbi gücdən istifadə etməsi reallıqdan uzaqdır. Əgər Vaşinqton Qrenlandiyada da qoşunlarının sayını artırmaq fikrinə düşərsə, bu, Danimarka ilə danışıqlar əsnasında həll olunacaq”.

Kopenhagen ABŞ-dan, yoxsa Rusiyadan ehtiyatlanır?

Danimarka Nazirlər Kabineti Baltik dənizi sahilindəki Bornholm adasındakı hərbçilərin sayını artırmaq barədə qərar qəbul edib. Müdafiə Nazirliyinin məlumatında qeyd olunur ki, Bornholmda yerləşdirilmək üçün 1000 nəfərə qədər ayrıca piyada alayının yaradılması təklif olunur. Danimarka 2033-cü ilə qədər ordusunun sayını 5 min nəfər artıraraq 28 min nəfərə çatdırmağı planlaşdırır. Maraqlıdır, Kopenhagenin təhlükəsizlik tədbirləri ABŞ-a qarşı yönəlib, yoxsa Rusiyaya?  S.Zahidov bildirib ki, burada əsasən Rusiya faktoru nəzərə alınır: “Rusiyanın Kalininqradda böyük hərbi donanmaya sahib olması, xüsusilə də Baltik dənizində hərbi fəallığını artırması Danimarka daxil olmaqla Skandinaviya ölkələrində ciddi narahatlıq yaradıb. Danimarkanın son tədbirləri Rusiyaya qarşı yönəlib”.

Yunis ABDULLAYEV