ABŞ İran: Diplomatiya bitdi, müharibə yenidən başlamayıb, amma...

Amerika ilə İran arasında aparılan danışıqların nəticəsiz qalması Yaxın Şərqdə yeni mərhələnin başladığını göstərir. ABŞ ilə İran arasında diplomatiya formal olaraq bitməyib. Amma reallıqda artıq səhnə boşdur, qarşısına qara pərdə çəkilib. Bu mərhələ diplomatiyanın zəiflədiyi, hərbi dinamikanın isə ön plana çıxdığı bir dövrdür. Masada razılaşma əldə olunmadıqca, sahədə güc balansı yenidən qurulur. Bu prosesin ən açıq təzahürü isə İsrailin Livanda Hizbullah mövqelərinə endirdiyi zərbələrdir.

Son hadisələr göstərir ki, Livan artıq lokal cəbhə deyil. İsrailin ardıcıl və sistemli hücumları Hizbullahın infrastrukturunu zəiflətməyə yönəlib. Bəzi mənbələr yüzlərlə obyektin vurulduğunu qeyd edir. Bu isə sadəcə hərbi əməliyyat deyil. Bu, İranın regiondakı təsir mexanizminə yönəlmiş strateji zərbədir. Çünki Hizbullah Tehranın dolayı güc sisteminin əsas sütunlarından biridir.

Bu nöqtədə qarşıdurmanın xarakteri dəyişir. Bu artıq təkcə ABŞ–İran xətti deyil. Bu, paralel cəbhələr üzərindən aparılan genişmiqyaslı güc mübarizəsidir. Və bu mübarizəyə üçüncü böyük aktor – Çin də dolayı şəkildə daxil olur.

Çin bu münaqişədə açıq hərbi tərəf deyil. Lakin onun rolu getdikcə artır. İranla iqtisadi əlaqələr, enerji əməkdaşlığı və potensial texnoloji dəstək Pekinin bu qarşıdurmada neytral müşahidəçi olmadığını göstərir. Çin üçün İran təkcə tərəfdaş deyil, həm də ABŞ-a qarşı qlobal balansın bir hissəsidir. Bu səbəbdən Pekin İranın tam zəifləməsini istəmir. O, birbaşa müdaxilə etmədən balans yaradan tərəf kimi çıxış edir.

Bu isə qarşıdurmanı yeni səviyyəyə qaldırır. Artıq söhbət regional müharibədən yox, qlobal güclər arasında dolayı rəqabətdən gedir. ABŞ üçün bu, iki cəbhəli strateji problem yaradır: bir tərəfdə İran, digər tərəfdə isə onun arxasında duran potensial Çin dəstəyi.

ABŞ prezidenti Donald Tramp son açıqlamasında Çinlə bağlı son dərəcə sərt bəyanatla çıxış edib. O bildirib ki, Çin İrana silah dəstəyi göstərir və Pekin bu fəaliyyəti dərhal dayandırmalıdır. Əks halda, ABŞ ilə qarşıdurmaya hazır olmalıdır. Tramp əlavə edib ki, Çin bu addımlarının nəticələri ilə üzləşəcək.

Bu cür açıqlamalar zahirdə ani və emosional təsir bağışlasa da, mahiyyət etibarilə daha dərin geosiyasi mesaj daşıyır. Burada diqqət çəkən əsas məqam odur ki, bəyanat formal olaraq İranla bağlı olsa da, hədəf birbaşa Çindir. İran bu kontekstdə daha çox böyük güclər arasındakı rəqabətin meydanına çevrilir.

Qərb analitiklərinin yanaşmasına görə, bu tip ritorika birbaşa müharibə çağırışı deyil. Bu, daha çox strateji təzyiq alətidir. ABŞ bu mesajla Çinə Yaxın Şərqdə təsir dairəsini genişləndirməyin qəbul olunmayacağını göstərir. Eyni zamanda bu, İranla bağlı davam edən gərginlik fonunda mövqelərin sərtləşdirilməsi cəhdidir.

Digər tərəfdən, Çin–İran münasibətləri artıq bir müddətdir ki, iqtisadi və texnoloji əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf edir. Hərbi dəstək məsələsi isə açıq və tam sübut olunmuş fakt kimi təqdim olunmur, lakin Qərbdə bu əlaqələr potensial risk kimi qiymətləndirilir. Məhz buna görə Trampın bəyanatı daha çox ehtimal olunan ssenarilərə qarşı qabaqlayıcı xəbərdarlıq kimi də oxuna bilər.

Bu vəziyyətin ən təhlükəli tərəfi isə ritorikanın özü ilə bağlıdır. Tarix göstərir ki, böyük güclər arasında sərt bəyanatlar bəzən real eskalasiyanın başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər. Xüsusilə tərəflər bir-birinin “qırmızı xətlərini” test etdiyi mərhələlərdə bu risk daha yüksək olur.

Trampın bu açıqlaması sadəcə bir siyasi çıxış deyil. Bu, qlobal güc balansı ilə bağlı verilən mesajdır. Burada əsas sual İran deyil. Əsas sual budur: ABŞ və Çin Yaxın Şərqdə təsir dairələrini hansı həddə qədər genişləndirməyə hazırdır və bu rəqabət hansı nöqtədə açıq qarşıdurmaya çevrilə bilər.

Əgər bu qarşıdurma açıq müharibəyə çevrilərsə, ilk 72 saat hadisələrin istiqamətini müəyyən edəcək. ABŞ və İsrail İranın hərbi və strateji infrastrukturlarına zərbələr endirəcək, İran isə dərhal cavab verəcək. Paralel olaraq Hörmüz boğazı risk altına düşəcək və qlobal enerji bazarları sarsılacaq. Daha sonra isə münaqişə genişlənəcək: Hizbullah, İraq və Yəmən qrupları aktivləşəcək və müharibə regional xarakter alacaq.

Lakin bu prosesin ən təhlükəli tərəfi nə hərbi güc, nə də texnologiyadır. Ən böyük risk nəzarətin itirilməsidir. Müharibənin ilk mərhələsi planlı ola bilər, lakin sonrakı mərhələlər reaksiyalarla idarə olunur. Bu isə eskalasiyanın qarşısını almağı çətinləşdirir.

Bu geniş geosiyasi mənzərədə Azərbaycan xüsusi mövqedə dayanır. O, bu münaqişənin birbaşa tərəfi deyil, lakin onun təsir zonasındadır. Coğrafi yerləşmə və enerji resursları Azərbaycanı bu böhran şəraitində daha da vacib edir.

Enerji baxımından vəziyyət Azərbaycanın xeyrinə dəyişə bilər. Müharibə nəticəsində Yaxın Şərqdə risk artdıqca, Avropa alternativ enerji mənbələrinə yönələcək. Bu isə Azərbaycanın qaz və neft ixracını daha strateji səviyyəyə qaldıra bilər. Başqa sözlə, qlobal enerji xəritəsində Azərbaycanın rolu güclənə bilər.

Lakin bu, yalnız fürsət deyil. Risklər də paralel şəkildə artır. İranla sərhədin olması, regionda mümkün qeyri-sabitlik və miqrasiya axınları Azərbaycan üçün təhlükəsizlik çağırışları yarada bilər. Bundan əlavə, böyük güclərin rəqabəti regionda kəşfiyyat və siyasi təzyiq faktorlarını da gücləndirə bilər.

Beləliklə, Azərbaycan bu qarşıdurmada nə passiv müşahidəçi, nə də aktiv iştirakçı olacaq. O, daha çox balans saxlayan və dəyişən şəraitdən istifadə etməyə çalışan strateji aktor kimi çıxış edəcək.

Nəticə etibarilə, bu qarşıdurma təkcə müharibə ehtimalı deyil. Bu, dünya güc balansının yenidən formalaşmasıdır. ABŞ gücünü qorumağa çalışır, İran müqavimət göstərir, Çin isə səssiz şəkildə balans qurur. Region isə bu böyük oyunun əsas meydanına çevrilir.

Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX