ABŞ İran gərginliyi neftin qiymətini hara aparacaq?

ABŞ və İran arasında hərbi-siyasi qarşıdurma dünya neft bazarını yenidən geosiyasi risklərin mərkəzinə gətirib. Münaqişənin ilk mərhələsində Hörmüz boğazının bağlanması və Yaxın Şərqdən neft tədarükünün kəskin azalması qorxusu qiymətləri rekord səviyyələrə yaxınlaşdırdı. Lakin avqustun sonuna doğru bazar bir qədər sakitləşib və Brent markalı neft 90-92 dollar, WTI isə 83-85 dollar ətrafında ticarət olunur.

İlk baxışdan bu, gərginliyin neft bazarına təsirinin zəifləməsi kimi görünə bilər. Əslində isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Bazar hazırda müharibənin özündən daha çox müharibənin bundan sonra hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini qiymətləndirir.

Başqa sözlə, neft bazarında əsas sual artıq “münaqişə qiymətləri nə qədər qaldırdı?” deyil. Əsas sual budur: Hörmüz boğazı açıq qalacaqmı, neft tədarükündə itkilər nə qədər olacaq və ABŞ-İran qarşıdurması uzunmüddətli xarakter alacaqmı?

138 dollardan 90 dollara: bazar niyə sakitləşdi?

Münaqişənin qızğın mərhələsində Brentin 138 dollara qədər yüksəlməsi bazarın ən böyük qorxusunu göstərdi. Söhbət yalnız İranın hasilatından getmir. İranın dünya enerji bazarındakı əsas strateji üstünlüyü onun Hörmüz boğazına nəzarət imkanlarıdır.

Bu marşrutdan gündəlik təxminən 20-22 milyon barel neft və digər enerji məhsulları keçir. Buna görə boğazın bağlanması ehtimalı belə bazarda ciddi qiymət şoku yaratmağa qadirdir.

Hazırda isə İranın boğazın açıq qalacağı ilə bağlı siqnalları və atəşkəs istiqamətində müəyyən diplomatik imkanların qalması bazarın risk qiymətləndirməsini dəyişib. Nəticədə qiymətlər əvvəlki zirvələrdən əhəmiyyətli dərəcədə geri çəkilib.

Lakin bu, riskin aradan qalxması demək deyil.

Əksinə, bazar indi çox həssas vəziyyətdədir. Hörmüzdə vəziyyətin yenidən pisləşməsi, tankerlərə hücumlar və ya danışıqların pozulması neft qiymətlərində yeni sıçrayış yarada bilər.

İkinci təhlükə: neft tədarükü azalır

ABŞ-İran qarşıdurmasının başqa bir nəticəsi qlobal neft tədarükü ilə bağlı proqnozların dəyişməsidir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi Yaxın Şərqdəki hadisələr fonunda 2026-cı il üçün qlobal neft tədarükü ilə bağlı proqnozlarını aşağı salıb. Burada maraqlı paradoks yaranır: təklif azalır, amma qiymət əvvəlki rekord səviyyədə qalmır.

Bunun əsas səbəbi tələbat tərəfidir.

Çin iqtisadiyyatındakı zəifləmə, qlobal iqtisadi artımla bağlı narahatlıqlar və yüksək enerji qiymətlərinin istehlaka təsiri neftə olan tələbatı məhdudlaşdırır.

Yəni bazarda hazırda iki qüvvə bir-birinə qarşı işləyir: geosiyasi risk  qiyməti yuxarı çəkir, zəifləyən qlobal tələb  qiyməti aşağı çəkir.

Neftin növbəti istiqamətini məhz bu iki faktorun hansının üstün gələcəyi müəyyənləşdirəcək.

Ekspertlərin 70-80 dollar proqnozu nə deməkdir?

Bəzi beynəlxalq maliyyə qurumları ilin sonuna doğru neftin daha ucuzlaşacağı ehtimalını nəzərdən keçirirlər.

J.P. Morgan kimi qurumların proqnozlarında III rübdən IV rübə keçdikcə qiymətlərin aşağı düşməsi ssenarisi görünür. Digər maliyyə qurumlarında da 70-80 dollar diapazonu müzakirə olunur. Bu ssenarinin reallaşması üçün əsas şərt Yaxın Şərqdə hərbi risklərin azalması və Hörmüz boğazında normal gəmiçilik rejiminin bərpa olunmasıdır.

Əgər bu baş verərsə, hazırkı geosiyasi risk əlavəsi neftin qiymətindən tədricən çıxacaq.

Belə vəziyyətdə Brentin 70-80 dollar diapazonuna qayıtması tamamilə real ssenariyə çevrilə bilər.

Bəs 100 dollar ssenarisi?

Tamamilə əks ssenari də mümkündür.

Əgər ABŞ-İran danışıqları nəticəsiz qalarsa, qarşıdurma yenidən kəskinləşərsə və xüsusilə Hörmüz boğazında enerji daşımaları üçün ciddi təhlükə yaranarsa, bazar çox sürətlə reaksiya verə bilər. Bu halda Brentin yenidən 100 dollar həddini keçməsi təəccüblü olmayacaq.

Daha ciddi eskalasiya isə bundan da yüksək qiymətləri gündəmə gətirə bilər. Çünki belə vəziyyətdə söhbət yalnız İran neftinin bazardan çıxmasından deyil, Körfəz ölkələrinin ixracının təhlükə altına düşməsindən gedəcək.

Bu isə qlobal enerji bazarında artıq klassik “təklif şoku” yaradardı.

Azərbaycan üçün bunun mənası nədir?

Neftin qiyməti Azərbaycan üçün yalnız beynəlxalq bazarın göstəricisi deyil. Bu, dövlət gəlirlərinə, büdcəyə, valyuta daxilolmalarına və manatın sabitliyinə təsir edən mühüm faktorlardan biridir.

Ona görə də Brentin 70 dollar olması ilə 100 dollar olması Azərbaycan üçün eyni iqtisadi nəticəni yaratmır.

Lakin burada bir məqam xüsusilə vacibdir: yüksək neft qiyməti avtomatik olaraq Azərbaycanın daha çox gəlir əldə etməsi demək deyil. Çünki qiymətlə yanaşı hasilatın həcmi, ixrac göstəriciləri, dünya iqtisadiyyatının vəziyyəti və Azərbaycanın enerji sektorunun ümumi dinamikası da nəzərə alınmalıdır.

Bu baxımdan Bakı üçün ən rahat ssenari neftin kəskin bahalaşması deyil, qiymətlərin uzun müddət nisbətən yüksək və sabit qalmasıdır.

Qarşıdakı aylarda bazarı nə müəyyən edəcək?

Neft bazarı üçün hazırda üç əsas göstərici xüsusi əhəmiyyət daşıyır:

Birincisi – Hörmüz boğazı. Burada təhlükəsizlik vəziyyəti pisləşərsə, qiymətlər sürətlə yüksələ bilər.

İkincisi – ABŞ-İran danışıqları. Diplomatik prosesin irəliləməsi neftdə geosiyasi risk əlavəsini azalda bilər.

Üçüncüsü – Çin və qlobal iqtisadiyyat. Tələbat zəifləməyə davam edərsə, geosiyasi risklərə baxmayaraq qiymətlərin yüksəlməsi məhdudlaşa bilər.

Hazırkı neft bazarını bir istiqamətli bazar adlandırmaq çətindir. Qarşıda həm 70-80 dollar, həm də 100 dollardan yuxarı qiymət ssenarisi var. Əgər ABŞ-İran qarşıdurması tədricən səngiyərsə, Hörmüz boğazında normal vəziyyət bərpa olunarsa və qlobal tələbat zəifləyərsə, neftin qiyməti aşağı düşə bilər.

Əgər diplomatiya iflasa uğrasa və enerji infrastrukturuna, tankerlərə və ya Hörmüz boğazına yeni zərbələr endirilsə, bazar tamamilə başqa istiqamətə gedəcək.

Bu gün neft bazarında əsas risk hasilat deyil, geosiyasətdir. Və qarşıdakı aylarda neftin 70, 90, yoxsa 100 dollara yaxınlaşacağını əsasən Vaşinqtonla Tehran arasındakı münasibətlərin taleyi müəyyən edəcək.

Samir Abdulla

AzPost.az