ABŞ Qrenlandiyanı niyə istəyir?

ABŞ prezidenti Donald Tramp Qrenlandiya üzərində nəzarət ideyasını yenidən gündəmə gətirərib və bunu milli təhlükəsizlik məsələsi kimi əsaslandırıb. 
Modern.az-ın məlumatına görə, Vaşinqton hesab edir ki, Arktika bölgəsində artan geosiyasi rəqabət fonunda Qrenlandiya ABŞ üçün strateji əhəmiyyət daşıyır və bu ada üzərində nəzarət Rusiyanın və Çinin bölgədə möhkəmlənməsinin qarşısını almaq baxımından vacibdir.

Qrenlandiya tarixən Denmark ilə bağlı olub. Ada ərazisində minilliklər boyu inuit xalqları məskunlaşdırıb, X əsrdə isə Erik Redin rəhbərliyi ilə vikinqlər burada məskən salıblar. XVIII əsrdə danimarkalı missioner Hans Egedenin gəlişi ilə Qrenlandiyanın kolonial dövrü başlayıb. 1916-cı ildə ABŞ-nin Danimarkadan Qərbi Hind adalarını alması ilə bağlı sazişdə Vaşinqton Danimarkanın Qrenlandiya üzərində suverenliyini rəsmən tanıyıb.
Hazırda Qrenlandiya Danimarkanın tərkibində geniş muxtariyyətə malik ərazi statusundadır. 2009-cu ildən etibarən ada özünüidarə mexanizmi çərçivəsində referendum keçirməklə müstəqillik elan edə bilər, lakin bu proses Danimarka parlamentinin təsdiqini tələb edir. Xarici siyasət və müdafiə məsələləri isə əsasən Kopenhagenin səlahiyyətində qalır. Əhalisi təxminən 57 min nəfər olan Qrenlandiyada infrastruktur məhduddur və şəhərlər arasında avtomobil yolları mövcud deyil.

Danimarka ilə Qrenlandiya arasında münasibətlər son illər tarixi ədalətsizliklərlə bağlı açıqlamalar fonunda gərginləşib. XX əsrin ortalarında inuitlərin məcburi köçürülməsi, uşaqların Danimarkaya aparılması və minlərlə qadının razılığı olmadan tibbi müdaxilələrə məruz qalması kimi faktlar rəsmi üzrxahlara səbəb olub. Bundan əlavə, Qrenlandiyada uzun illər istismar edilən kriolit mədənindən əldə olunan gəlirlərin yerli əhaliyə fayda vermədiyi ilə bağlı iddialar da müzakirə olunur.
ABŞ artıq Qrenlandiyada hərbi mövcudluğa malikdir. 1951-ci il sazişi əsasında ABŞ ordusu adanın şimal-qərbində yerləşən Pituffik Air Base bazasında daimi fəaliyyət göstərir. Danimarka Qrenlandiyanın müdafiəsini təkbaşına təmin etmək imkanına malik olmadığı üçün ABŞ-nin bölgədəki rolunu NATO çərçivəsində təhlükəsizlik zəmanəti kimi qəbul edir.
Vaşinqton Qrenlandiyanı Avropa ilə Şimali Amerika arasındakı ən qısa marşrut üzərində yerləşən, ballistik raketlərin erkən xəbərdarlıq sistemi üçün kritik mövqe hesab edir. Arktikada NATO, Rusiya və Çinin fəallığının artması ABŞ-nin bölgədə radar və hərbi infrastrukturunu genişləndirmək niyyətini gücləndirir. Bununla yanaşı, Qrenlandiya zəngin mineral, neft və qaz ehtiyatlarına malik olsa da, bu resursların istismarı hələlik məhdud səviyyədə qalır.

Qrenlandiya cəmiyyətində müstəqillik ideyası geniş dəstək qazansa da, iqtisadi asılılıq əsas narahatlıq olaraq qalır. İxracın 90 faizdən çoxu balıqçılığın payına düşür, dövlət büdcəsinin təxminən yarısı isə Danimarka subsidiyaları hesabına formalaşır. Bu səbəbdən bir çox yerli sakin müstəqilliyə tələsməyin ABŞ-dan həddindən artıq asılılıq yarada biləcəyindən ehtiyat edir.
Donald Trampın Qrenlandiyanı almaqla bağlı təklifləri ilk prezidentliyi dövründə Danimarka tərəfindən “absurd” adlandırılmışdı. Danimarkanın baş naziri Mette Frederiksen və Qrenlandiyanın baş naziri Jens-Frederik Nielsen 2025-ci ilin sonunda bir daha bəyan ediblər ki, Qrenlandiya ilhaq oluna bilməz və beynəlxalq təhlükəsizlik bu cür addımı əsaslandırmır.