ABŞ Səudiyyə Ərəbistanı: Qeyri ənənəvi nüvə sazişi RAKURS

Prezident Donald Tramp Səudiyyə Ərəbistanı ilə Ər-Riyada uranı müstəqil şəkildə zənginləşdirmək və işlənmiş yanacağı təkrar emal etmək hüququ verən və əlavə BAEA yoxlamaları tələb etməyən nüvə əməkdaşlıq sazişi imzalayır. Bu sənədi hazırlamaqla Səudiyyə Ərəbistanı ilə milyardlarla dollarlıq saziş imzalamağa ümid edən ABŞ əvvəlki sərt nüvə yayılmaması tələblərindən imtina edib və bu da Amerika qanunvericiləri və mütəxəssisləri arasında narahatlıq doğurub.

CNN mənbələrə istinadən bildirib ki, Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsi sahəsində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı saziş layihəsi Donald Trampın masasına düşüb. Nəşrin mənbələri iddia edir ki, sazişin əsas parametrləri 2025-ci ilin oktyabrında razılaşdırılıb, lakin Amerika prezidentinin sənədi nə vaxt imzalayacağı hələ məlum deyil. Onlar gecikməni Vaşinqtonun qismən Tehranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq bəhanəsi ilə başlatdığı ABŞ-ın İrana qarşı davam edən müharibəsi ilə əlaqələndirirlər. Sülh danışıqları cəhdləri zamanı amerikalılar iranlıların uranı zənginləşdirmədən imtina etməsində israr ediblər. Lakin bildirilir ki, Səudiyyə Ərəbistanı ilə əməkdaşlıq sazişi layihəsi bu cür fəaliyyətə icazə verir.

İndiyə qədər ABŞ nüvə elektrik stansiyaları tikdiyi ölkələrin uranı zənginləşdirmək və işlənmiş yanacağı özləri emal etmək üçün icazə verməsinə qəti şəkildə qarşı çıxıb. Bundan əlavə, ABŞ ənənəvi olaraq tərəfdaşlarının Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) Əlavə Protokolunu imzalamasında israr edib. Bu, agentliyin müfəttişlərinə müvafiq ölkələrin nüvə obyektlərində ətraflı yoxlamalar aparmağa və orada heç bir elan edilməmiş hərbi fəaliyyətin aparılmamasını təmin etməyə imkan verir. Standart "123 Saziş"ə daxil olan bu tələblər nəzərə alınmaqla, ABŞ-ın yanaşması dinc nüvə sektorunun aparıcı təchizatçıları arasında ən sərt hesab olunurdu, lakin indi amerikalılar "qızıl standartlarından" imtina etməyə hazır görünürlər.

Məlumata görə, Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağlanan müqavilə layihəsində yuxarıda qeyd olunan qeyd-şərtlər yoxdur. Vaşinqton Ər-Riyadın tam nüvə yanacaq dövriyyəsi inkişaf etdirməsinə etiraz etmir və BAEA tərəfindən invaziv yoxlamalarda israr etmir. ABŞ beynəlxalq müfəttişləri cəlb etmək əvəzinə, ikitərəfli müqavilələr çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanının nüvə fəaliyyətinə nəzarət etmək niyyətindədir.

Ağ Evlə yanaşı Vaşinqtondakı Səudiyyə Ərəbistanı səfirliyi də şərh verməkdən imtina edib. Lakin kanalın yayımladığı məlumatlar, ümumiyyətlə, gözlənilən müqavilə haqqında əvvəllər bildirilən məlumatlarla uyğun gəlir. Səudiyyə Ərəbistanı uzun illərdir ki, dinc nüvə enerjisi ilə maraqlanır. Növbəti illərdə Krallığın hakimiyyəti iki reaktorlu və 16-ya qədər reaktora malik nüvə elektrik stansiyası tikmək istəyir. Bu, Ər-Riyad üçün həm nüfuz, həm də artan elektrik enerjisinə ehtiyacı və neftə alternativ istək baxımından vacibdir. Lakin ölkə əsas oyunçulardan, əsasən ABŞ, Rusiya və Çindən variantları araşdıraraq podratçı(lar) barədə qərar verməkdə çətinlik çəkdi. 2025-ci ilin oktyabr ayında dövlətə məxsus "Rosatom" Korporasiyasının rəhbəri Aleksey Lixaçev Səudiyyə rəhbərliyinin qərarının Rusiyanın xeyrinə olacağına ümid etdiyini bildirdi.

Amerika şirkətləri də müvafiq müqavilələri əldə etməyə can atırlar və Ağ Ev bunu fəal şəkildə davam etdirir. Bu ilin əvvəlində Donald Tramp, təfərrüatlara varmadan, Ər-Riyadla yeni bir müqavilənin ABŞ-a fayda verəcək "çoxillik, milyardlarla dollarlıq nüvə enerjisi tərəfdaşlığına" gətirib çıxaracağını açıqladı. Amerika biznesləri hesab edir ki, hökumətin təkidi ilə "123 Saziş" modelində əvvəllər mövcud olan sərt məhdudiyyətlər bəzi ölkələrin ABŞ ilə müqavilələr imzalamaq əvəzinə Rusiya və Çinlə əməkdaşlıq etməyə üstünlük verməsinin səbəbidir.

Lakin amerikalı qanunvericilər və ekspertlər ABŞ-ın kommersiya mənfəəti naminə əvvəlki prinsiplərdən imtina etmək istəyində risklər görürlər, çünki Səudiyyə Ərəbistanı dəfələrlə İran və ya hər hansı digər Yaxın Şərq ölkəsi nüvə silahı əldə edərsə, nüvə silahı əldə edəcəyi barədə açıq şəkildə xəbərdarlıq edib. Mütəxəssislərin fikrincə, müstəqil beynəlxalq agentliyin müvafiq nəzarəti olmadan həssas texnologiyalara çıxış Ər-Riyadın öz hərbi nüvə proqramını inkişaf etdirməsinə yol aça bilər.

Silahlara Nəzarət Assosiasiyasının eksperti Kelsi Deyvenport xatırladıb: "Əlavə Protokol, əsas hərtərəfli təminat müqavilələrinin ölkələrin nüvə silahı inkişaf etdirməsinin qarşısını almaq üçün yetərli olmadığı aydın olduqdan sonra MAQATE-yə daha geniş çıxış imkanı vermək üçün xüsusi olaraq hazırlanmışdır". Onun fikrincə, ABŞ, məsələn, Rusiya, AEBA-nın Əlavə Protokolu əvəzinə, potensial tərəfdaşları ilə təmaslarında öz ikitərəfli təhlükəsizlik mexanizmlərini təşviq etsəydi, bunu məqbul hesab etməzdi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Rusiya, Çin kimi, nüvə enerjisinin dinc məqsədlərlə istifadəsində digər ölkələrə ABŞ-dan daha çevik yanaşma tətbiq edir. Məsələn, o, AES tikintisi müqavilələrinin bağlanmasını müvafiq ölkələr tərəfindən AEBA-nın Əlavə Protokolunun imzalanması ilə birbaşa əlaqələndirmir, lakin onu alqışlayır. Eyni zamanda, Moskva bu Protokolun universallaşdırılmasını müdafiə edir və hələ ona qoşulmayan dövlətləri buna çağırır. Rosatom-un artıq AES-lər tikdiyi, hazırda tikdiyi və ya tezliklə tikəcəyi ondan çox ölkədən böyük əksəriyyəti bu Protokolu imzalayıb. İstisna, əsas təhlükəsizlik müqaviləsi çərçivəsində AEBA ilə fəal əməkdaşlıq edən Misirdir.

Qeyd edək ki, Səudiyyə Ərəbistanının gizli nüvə proqramının müəyyən aspektlərinə artan marağına baxmayaraq, nüfuzuna xələl gətirmə riski onu hərbi üslublu yanaşmaya tam keçiddən saxlayan əsas amildir. Regional zorakılıq statusu ölkəyə gələn investisiyaların həcminə mənfi təsir göstərə bilər ki, bu da milli strategiya olan "Vision 2030"-un həyata keçirilməsi tempini yavaşladar və Məhəmməd bin Salmanın Səudiyyə dövlətçiliyinin hərtərəfli yenidən qurulması kursuna xələl gətirər. Hərbi tətbiq olunan nüvə proqramının həyata keçirilməsi iqtisadiyyata da zərbə vurar. Vizyon çərçivəsində həyata keçirilən şaxələndirməyə baxmayaraq, onun əsasını neft hasilatı təşkil edir. Nəticə etibarilə, ölkənin sanksiya blokadası Ər-Riyadın rifahına çox mənfi təsir göstərə bilər.

Səudiyyə Ərəbistanında da müvafiq elmi və texniki tədqiqatlar aparmaq üçün lazımi insan, texniki və texnoloji resurslar yoxdur. Bundan əlavə, o qeyd edir ki, Səudiyyə Ərəbistanı hakimiyyəti Yaxın Şərqdə domino effekti yaratmaqdan ehtiyat edir. Ər-Riyadda nüvə arsenalının hipotetik şəkildə ortaya çıxması təkcə İranda deyil, həm də Türkiyə, BƏƏ və Misirdə oxşar ambisiyaları alovlandıracağı şübhəsizdir. Yaxın Şərqdə mövcud olan, zəngin qarşıdurmalar və aldatmalar tarixinə əsaslanan qarşılıqlı şübhə nəzərə alınmaqla, rəqiblər arsenallarının müdafiə xarakteri ilə bağlı açıqlamalarla kifayətlənməyəcək və oxşar işlərə başlayacaqlar. Ər-Riyad regional status-kvonun belə kəskin dəyişməsinin nəticələrinin gözlənilməz ola biləcəyini başa düşür və buna görə də hələlik heç bir tələsik addım atmaqdan çəkinməyə üstünlük verir. Eyni zamanda, potensial xərcləri anlamaq tam hərəkətsizliklə eyni deyil, xüsusən də ABŞ və İran arasında dərinləşən münaqişə fonunda Yaxın Şərq təhlükəsizlik mənzərəsinin nəzarətsiz transformasiya riskləri əhəmiyyətli dərəcədə artdığı üçün.

V.SALAH