ABŞ Venesuelada oyunu dəyişir: Maduro dövrü bitir?

Venesuela bu gün həm ideoloji, həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan dünyanın ən mürəkkəb düyün nöqtələrindən birinə çevrilib.

Ölkənin əlində olan nəhəng enerji və mineral ehtiyatları – neft, qaz, qızıl, koltan və digər nadir metallar onu qlobal rəqabətin mərkəzinə çəkən əsas amildir. Bu ehtiyatlar ABŞ üçün də, Çin üçün də, Rusiya üçün də strateji əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə də hazırkı dövrdə nadir torpaq elementləri, litium və koltan kimi metalların süni intellekt, raket texnologiyaları, elektromobil sənayesi və müdafiə sistemləri üçün “əsas xammal” statusuna yüksəlməsi Venesuelanı qlobal güclərin resurs savaşı içində daha da dəyərli edir. Çin son illərdə Latın Amerikasında limanlardan tutmuş mədənlərə qədər geniş infrastruktur şəbəkəsi quraraq regionun mineral bazarına ciddi nəzarət qazanıb. ABŞ isə bunu öz strateji təhlükəsizliyinə təhdid hesab edir və Monro doktrinasının yeni versiyasını işə salaraq “Amerika qitəsinin arxa bağça” olduğunu yenidən vurğulayır.

Bütün bu fonun üzərində ikinci kəskin xətt Qayana ilə Esequibo mübahisəsi durur.

Bu ərazi mübahisəsi prinsipcə qədim bir sərhəd davası olsa da, Qayananın sahillərində nəhəng həcmlərdə yüngül neft yataqlarının tapılması vəziyyəti tamamilə dəyişdi. Yüngül neftin hasilat və emal baxımından daha rentabelli olmasına görə ABŞ şirkətləri regionda dominant mövqe tutdu və Vaşinqton Qayananın təhlükəsizlik təminatını açıq şəkildə öz üzərinə götürdü. Bu isə Venesuelada həm milli qürur, həm də iqtisadi maraq kontekstində güclü emosional dalğalanma yaradıb. Esequibo məsələsi Maduro üçün həm ideoloji mobilizasiya aləti, həm də daxili legitimlik mexanizmidir.

Daxili reallıq isə daha mürəkkəbdir. Venesuelanı bu qədər ağır böhranlar içində belə ayaqda saxlayan əsas sütun ideologiyadır. Çavez dövründən başlayan bolivarçı sosializm yalnız siyasi şüar deyildi, uzun illər neft gəlirləri hesabına sosial proqramlar geniş miqyasda həyata keçirilirdi. Bu proqramların yaddaşı, “xalq üçün hökumət” obrazı hələ də böyük kütlələrdə emosional dayağa çevrilib. Avtoritar idarəetmə modeli olsa da, ölkədə bir neçə qubernatorun müxalifətdən olması, seçkilərdə müəyyən rəqabətin qorunması sistemin tam qapalı olmadığını göstərir. Buna baxmayaraq, hiperinflyasiya, iqtisadi çöküş, mühacirət dalğaları və korrupsiya struktur problemləri sistemin dayanıqlığını zəiflədir.

Latın Amerikasında sosializmə meylin kökündə də sırf ideoloji simpatiya deyil, ABŞ-yə qarşı tarixi reaksiyalar dayanır. Regionun onilliklər boyu hərbi xuntalar, çevrilişlər və iqtisadi asılılıqlar yaşaması ABŞ-nin təsirini mənfi yaddaşa çevirib. Bu səbəbdən Venesuela, Kuba kimi ölkələrdə sosialist ideologiya “imperializmə qarşı müqavimət” çərçivəsində legitimləşir. Bu siyasi yaddaş sistemin daxili dayaqlarından biridir.

Ancaq hazırkı şərait dəyişir. Həm iqtisadi kollapsın dərinləşməsi, həm də regional geopolitik nizamın yenilənməsi Venesuela və Kubanı müəyyən dərəcədə Qərb sisteminə yaxınlaşmağa məcbur edir. ABŞ artıq sərt sanksiyalarla rejimi devirmək strategiyasından yavaş-yavaş uzaqlaşır və daha çox siyasi tranzisiyanı hədəfləyən taktikalara keçir. Bu, ölkəni tədricən Qərb maliyyə sisteminə yenidən bağlayır. Çin və Rusiyanın da buradakı mövqeyi güclüdür, buna görə proses sürətli olmayacaq. Lakin istiqamət aydındır: Venesuela nə tam Qərb demokratiyasına keçəcək, nə də əvvəlki kimi tam qapalı sistem olaraq qalacaq. Onu uzun, ziqzaqlı, nəzarətli bir tranzisiya mərhələsi gözləyir.

Maduronun hakimiyyətini itirməsi ehtimalı realdır, amma yalnız iki halda sürətlənə bilər: daxili elita parçalanarsa və ya böyük güclər arasında Venesuelanın “idarəolunan keçidi” barədə razılaşma yaranarsa. Əks halda, o, ideologiya, institutlar və parçalanmış müxalifət fonunda bir müddət daha sistemi idarə edə bilər. Amma dəyişməyən bir həqiqət var – Venesuela artıq əvvəlki Venesuela deyil və nə Essequibo böhranı, nə də nadir metallara görə gedən qlobal rəqabət ona köhnə siyasi konfiqurasiyada qalmağa imkan verir. Regionun siyasi xəritəsi yenilənir və bu yenilənmənin mərkəzlərindən biri məhz Venesuela olacaq.

Züriyə Qarayeva