Siyasi qorxunun məhsulu

Elçin Mirzəbəyli: Türkiyə Osmanlı imperiyasını yenidən yaratmır və digər ölkələrin torpaqlarına iddia etmir.

Azərbaycan Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi regionlarına aid olmasa da, bu bölgələrə bilavasitə yaxın ərazidə yerləşir və qardaş Türkiyənin ərazisi vasitəsilə Aralıq dənizinə çıxışa malikdir. Məhz bu marşrutla BTC boru kəməri vasitəsilə Azərbaycan nefti Aralıq dənizinə çatdırılır.

Elə həmin ərazidə, Aralıq dənizinin Türkiyə sahillərində Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin ən iri aktivləri, yəni neftayırma zavodu və neft-kimya kompleksi yerləşir. Bu baxımdan, Bakı Aralıq dənizinin bu hissəsində vəziyyətin sabit və münaqişəsiz olmasında birbaşa və həyati maraqlıdır.

Lakin regionda Yunanıstan, Cənubi Kipr və İsraildən ibarət yeni bir blok formalaşmağa başlayır ki, perspektivdə bu birlik Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki maraqları üçün müəyyən təhlükə yarada bilər.

Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki mövqeyi ilə bağlı baxışlarını Milli Məclisin deputatı, politoloq Elçin Mirzəbəyli qəzetimizin müxbiri ilə söhbətində bölüşüb.

– Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, Şimali Kiprdə keçirilən prezident seçkilərində Avropa yönlü siyasətin və adanın birləşdirilməsinin tərəfdarı olan müxalifətçi Tufan Erhürmanın qələbəsindən sonra Türkiyənin Şimali Kiprdəki mövqeləri zəifləyib. Bu, Ankaranın Şimali Kipr üzərində təsirinin itirilməsi kimi qiymətləndirilə bilərmi?

– Bu nəticəni Türkiyənin Şimali Kiprdə təsirinin itirilməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Doğrudur, Tufan Erhürman Kipr probleminin federativ həllinin tərəfdarıdır, lakin Şimali Kiprin təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və beynəlxalq tanınma məsələlərində Türkiyədən asılılığı institusional və struktur xarakter daşıyır. Əsas məqam ondan ibarətdir ki, Şimali Kiprin təhlükəsizliyi Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən təmin olunur, iqtisadi dəstəyin və büdcə resurslarının əsas hissəsi Ankaradan gəlir və Türkiyə onun beynəlxalq platformalarda başlıca siyasi dayağıdır. Seçkilərin nəticələri daha çox daxili siyasi balansın dəyişməsinə və cəmiyyətdə alternativ baxışların mövcudluğuna işarə edir. Bu, Ankaranın təsirinin zəifləməsi yox, Şimali Kiprdə siyasi plüralizmin güclənməsi kimi dəyərləndirilməlidir.

– Yunanıstan, Kipr və İsraildən ibarət yeni formalaşan blok Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki maraqları üçün təhlükə yarada bilərmi?

– Bu blok Türkiyə üçün birbaşa hərbi təhlükə yaratmır, lakin geosiyasi və enerji rəqabəti baxımından müəyyən çətinliklər formalaşdırır. Xüsusilə Şərqi Aralıq dənizində enerji resurslarının mənimsənilməsi və dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi sahəsində bu cür əməkdaşlıq Ankaranı cilovlamağa yönəlmiş təşəbbüslərdən biri ola bilər.

Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, bu blokun daxilində maraqlar tam üst-üstə düşmür, iqtisadi və texniki imkanlar məhduddur, Türkiyənin regiondakı hərbi və diplomatik çəkisi isə bu cür alyansları xeyli üstələyir. Əksinə, yaranmış vəziyyət Ankaranı ənənəvi tərəfdaşları və türk dünyası ilə əməkdaşlığı daha da gücləndirməyə, enerji və nəqliyyat layihələrində alternativ marşrutlar yaratmağa sövq edir. Nəticədə bu blok Türkiyənin mövqelərini zəiflətmir, əksinə, Ankaranın regional strategiyasını daha sistemli və çoxşaxəli edir.

– İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu Yunanıstan və Kipr liderləri ilə birgə mətbuat konfransında Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın “Misak-ı Milli” layihəsini tənqid edərək belə demişdi: “Öz imperiyalarını bərpa etmək və torpaqlarımız üzərində hökmranlıq qurmaq arzusunda olanlara deyirəm: bunu unudun. Bu baş verməyəcək. Hətta bu barədə düşünməyin”. Bu fikirləri necə şərh edərdiniz?

– İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun Yunanıstan və Cənubi Kipr liderləri ilə birgə mətbuat konfransında Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın irəli sürdüyü “Misak-ı Milli” konsepsiyasına qarşı səsləndirdiyi fikirlər, birincisi, tarixi reallıqların təhrifinə, ikincisi isə müasir beynəlxalq münasibətlər kontekstində siyasi manipulyasiyaya əsaslanır. Netanyahunun çıxışı açıq şəkildə göstərir ki, o, ya “Misak-ı Milli” anlayışının mahiyyətini qəsdən təhrif edir, ya da onu geosiyasi qorxu ritorikasının alətinə çevirir.

“Misak-ı Milli” Osmanlı imperiyasının bərpası ideyası deyil. Bu anlayış 1920-ci ildə Osmanlı Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş siyasi konsepsiyadır və türk xalqının öz müqəddəratını təyinetmə, ərazi bütövlüyü və milli suverenlik hüququnu ifadə edir. Müasir Türkiyə Respublikası bu anlayışı imperiya iddiaları kimi deyil, milli təhlükəsizlik, sərhədlərin toxunulmazlığı və regional sabitlik çərçivəsində qəbul edir.

Bu kontekstdə Netanyahunun “imperiyanın bərpası” ilə bağlı fikirləri ya tarixi savadsızlığın, ya da şüurlu siyasi dezinformasiyanın nəticəsidir. Ankaranın real siyasəti ekspansiyaya deyil, balans və təhlükəsizliyə əsaslanır. Türkiyə son onilliklərdə BMT Nizamnaməsi çərçivəsində fəaliyyət göstərən, beynəlxalq hüquqa söykənən, regionda sabitliyi pozmağa deyil, təhlükəsizlik balansını qorumağa çalışan dövlətdir. Əgər Ankara həqiqətən imperiya narrativlərini rəhbər tutsa idi, NATO üzvü kimi kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinə sadiq qalmaz, beynəlxalq müqavilələr və diplomatik formatlar çərçivəsində fəaliyyət göstərməz, regional münaqişələrin siyasi həllini müdafiə etməzdi. Bu reallıqlar fonunda Netanyahunun iddiaları faktoloji əsasdan məhrumdur.

Netanyahunun ritorikasındakı ən ciddi ziddiyyət ondan ibarətdir ki, Türkiyəni imperiya nostaljisində ittiham edən tərəf özü Fələstin ərazilərində beynəlxalq hüquqa zidd məskunlaşdırma siyasəti aparır, BMT qətnamələrini sistemli şəkildə pozur, Qəzza zolağında və İordan çayının qərb sahilində faktiki ərazi genişlənməsi həyata keçirir.

Türkiyə öz tarixini suverenlik və dövlətçilik kontekstində xatırladığı halda, Netanyahunun rəhbərlik etdiyi hökumət güc yolu ilə de-fakto reallıqlar yaratmaq siyasəti yürüdür ki, bu da beynəlxalq hüququn açıq şəkildə pozulmasıdır. Netanyahunun bu bəyanatı eyni zamanda Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizində artan siyasi və enerji rolundan duyulan narahatlığın, həmçinin Ankaranın legitim maraqlarını regional blokadalar vasitəsilə boğmaq cəhdlərinin ifadəsidir.

Bu konkret halda “Osmanlı imperiyası” ritorikası real təhlükənin deyil, siyasi qorxunun məhsuludur. Netanyahunun “unudun, bu baş verməyəcək” ifadəsi Türkiyəyə qarşı yönəlmiş əsassız ittiham, tarixi faktların təhrif edilməsi və regiondakı öz ölkəsinin siyasətini ört-basdır etməyə xidmət edən populist ritorikadır.
Ankara imperiyanı bərpa etmir və digər ölkələrin torpaqlarına iddia etmir. Türkiyə milli suverenliyini və təhlükəsizliyini qoruyan, regional balansı dəstəkləyən və ədalət prinsiplərinin keşiyində dayanan qüdrətli dövlətdir.