Adi ölüm, yoxsa CİNAYƏT? Meyit öz sirrini açır ARAŞDIRMA

İnsan evində, küçədə və ya avtomobilində qəfil ölü tapılır. Bədəndə gözəçarpan yara yoxdur, hadisə yerində dava izinə rast gəlinmir. İlk ehtimal isə çox vaxt eyni olur: “yəqin ürəyi tutub”. Lakin məhkəmə-tibbi ekspertiza üçün görünən mənzərə həmişə ölümün əsl səbəbi demək deyil. Bəzi zəhərlənmələr, boğulma, travmalar və hətta zorakı hadisənin yaratdığı kəskin stress ilk baxışdan təbii ölüm təsiri bağışlaya bilər.

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Məhkəmə təbabətinin ən mürəkkəb məsələlərindən biri məhz qəfil təbii ölümlə zorakı ölümün bir-birindən fərqləndirilməsidir. Bəs cinayət doğrudan da “ürək tutması” görüntüsü yarada bilər?

Ürək tutması həqiqətən ölümü gizlədə bilərmi?

Burada iki ayrı vəziyyəti fərqləndirmək lazımdır. Birincisi, insan həqiqətən infarkt və ya başqa ürək patologiyasından təbii şəkildə ölür, amma hadisənin şəraiti cinayət təəssüratı yaradır.

Elmi ədəbiyyatda bunun maraqlı nümunəsi var. Yol kənarında əlləri iplə bağlanmış kişi meyiti aşkarlanıb. Hadisənin zahiri görünüşü zorakı ölüm ehtimalını gücləndirsə də, geniş məhkəmə-tibbi araşdırmadan sonra ölümün kəskin miokard infarktından baş verdiyi müəyyən edilib. Yəni cinayətə oxşayan hadisə əslində təbii ölüm olub.

Amma bunun əksi də mümkündür.

Müasir məhkəmə patologiyası göstərir ki, ürək əzələsində müəyyən zədələnmələr yalnız klassik infarkt nəticəsində yaranmır. Travma, oksigensiz qalma, bəzi zəhərlənmələr, narkotik maddələr və güclü stress də ürək əzələsinin zədələnməsinə səbəb ola bilər. Ekspert yalnız ürəkdə dəyişiklik görərək “infarktdır” nəticəsinə gəlsə, zorakı ölümün təbii ölüm kimi qiymətləndirilməsi riski yarana bilər.

Cinayət qurbanının ürəyi dayana bilər

Ən maraqlı məqam budur: insan bəzən birbaşa aldığı xəsarətdən deyil, hücumun orqanizmdə yaratdığı reaksiyadan ölə bilər. Məhkəmə-tibbi ədəbiyyatda 75 yaşlı qadının hadisəsi təsvir edilib. Qadın evinə basqın zamanı iki nəfərin hücumuna məruz qalıb və səkkiz saat sonra xəstəxanada ürək çatışmazlığından ölüb. Araşdırma nəticəsində ölümün ağır fiziki və emosional stresslə əlaqəli Takotsubo tipli stress kardiomiopatiyasından baş verdiyi qənaətinə gəlinib. Məhkəmə ölümü soyğun hadisəsi ilə əlaqələndirib və hücum edən şəxslər qətlə görə məhkum ediliblər.

Yəni, tibbi baxımdan “ürək dayanması” ilə cinayət hüququ baxımından “qətl” anlayışı müəyyən hallarda bir-birini istisna etmir.

Hansı ölümlər ilk baxışda adi görünə bilər?

Məhkəmə-tibbi ekspert üçün xüsusilə qəfil və şahidsiz ölümlər diqqət tələb edir. Ürək-damar xəstəlikləri ilə yanaşı, zəhərlənmə, boğulma, gizli travma, dərman və narkotik maddələrin təsiri kimi ehtimallar araşdırıla bilər.

Hətta bədəndə xarici xəsarətin olmaması zorakılığı avtomatik istisna etmir. Elmi ədəbiyyatda döş qəfəsinə küt travmadan sonra yaranan miokard infarktı nəticəsində ölümün qətl kimi qiymətləndirildiyi hadisə də təsvir olunub. Həmin halda meyitin xarici müayinəsində nəzərəçarpan xəsarət müəyyən edilməmişdi. Bu səbəbdən “bədənində yara yox idi” ifadəsi tibbi baxımdan “cinayət yoxdur” demək deyil.

Meyit hansı “sirləri” aça bilir?

Şübhəli ölümün səbəbini müəyyənləşdirmək yalnız meyitin xarici müayinəsindən ibarət deyil. Ekspertiza zamanı daxili orqanlar, ürək və koronar damarlar araşdırıla, toxumalardan histoloji nümunələr götürülə, toksikoloji analizlər aparıla bilər.

Müasir ekspertizada postmortem kompüter tomoqrafiyası və damarların görüntülənməsi də əlavə imkanlar yaradır. 2026-cı ildə dərc edilmiş araşdırmada qəfil təbii ölüm hadisələrində ölüm səbəbi autopsiya, histologiya və toksikoloji nəticələrin birlikdə qiymətləndirilməsi əsasında müəyyən edilib. Bəzi patologiyaların isə yalnız autopsiya və mikroskopik müayinə zamanı üzə çıxdığı göstərilib.

Ürək mənşəli qəfil ölümlər üçün beynəlxalq ekspert tövsiyələrində də tam autopsiyanın əhəmiyyəti vurğulanır. Çünki ürək xəstəliyi nəticəsinə gəlməzdən əvvəl beyinə qanaxma, ağciyər xəstəlikləri, daxili qanaxma və digər ölüm səbəbləri istisna edilməlidir.

“Ürəyi tutub” deməyə niyə tələsmək olmaz?

Qəfil ürək ölümü özü kifayət qədər geniş anlayışdır. Səbəb təkcə klassik infarkt olmaya bilər; koronar tromboz, miokardit, irsi ritm pozğunluqları və digər ürək patologiyaları da qəfil ölümə gətirib çıxara bilər. Araşdırmalardan birində əvvəlcə təbii hesab edilən 100 gözlənilməz ölümün autopsiyadan əvvəlki və sonrakı diaqnozları müqayisə edilib. Doqquz faiz halda autopsiya nəticəsində ilkin ehtimaldan fərqli ölüm səbəbi müəyyənləşdirilib. Bu konkret araşdırmada gizli qətl aşkarlanmasa da, nəticə ilkin təəssüratın həmişə son söz olmadığını göstərir.

Azərbaycanda belə hallarda nə baş verir?

Azərbaycanda da qəfil və şübhəli ölüm hadisələri zamanı istintaq üçün əsas məsələlərdən biri ölümün dəqiq səbəbinin müəyyən edilməsidir. Hadisənin şəraitindən asılı olaraq meyitin məhkəmə-tibbi ekspertizası ölümün xəstəlikdən, bədbəxt hadisədən, intihardan və ya başqa şəxsin hərəkətindən qaynaqlandığını aydınlaşdırmaq üçün mühüm sübut rolunu oynayır.

Ona görə evində ölü tapılan insan haqqında ilkin olaraq “ürəyi tutub” deyilməsi yekun tibbi nəticə sayıla bilməz. Xüsusilə ölüm qəfil baş veribsə, hadisədən əvvəl münaqişə olubsa, meyitin vəziyyəti şübhə doğurursa və ya yaxınları ölümün təbii olmadığına dair əsaslı məlumat verirsə, nəticəni ekspertiza və istintaq müəyyənləşdirməlidir.

Ən maraqlı nəticə də məhz budur: ürək tutması həm həqiqi təbii ölüm səbəbi ola bilər, həm də müəyyən cinayət hadisəsindən sonra yaranan ölüm mexanizminin bir hissəsi ola bilər. Bu iki vəziyyəti ayıran isə ehtimal deyil, hadisə yerinin araşdırılması, autopsiya, histologiya, toksikologiya və digər ekspert sübutlarıdır.