Aİ də kompromis büdcə axtarışı

Brüssel maliyyə “düyünü”nü necə açacaq?

Əvvəlki yazımızda qeyd etmişdik ki, Avropa İttifaqında növbəti yeddiillik büdcə ilə bağlı danışıqlar qurum daxilində kifayət qədər parçalanma yaradıb. Söhbət Aİ-nin qarşıdakı illərdə hansı istiqamətlərə üstünlük verəcəyindən və bu prioritetlərin maliyyə yükünün üzv dövlətlər arasında necə bölüşdürüləcəyindən gedir. Müdafiə və təhlükəsizlik xərclərinin artması, iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin qorunması, sənaye siyasətinin maliyyələşdirilməsi və digər strateji istiqamətlər Brüsselin qarşısına əvvəlkindən daha böyük maliyyə ehtiyacı qoyur. Lakin həmin vəsaitin haradan əldə ediləcəyi məsələsində üzv dövlətlər arasında fikirayrılığı qalmaqdadır.

Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın son açıqlamaları məhz bu ziddiyyəti üzə çıxarır. O, 25 üzv ölkənin paytaxtına səfərlərindən sonra bildirib ki, İttifaqın yeni resursları yaradılmasa, Aİ büdcəsinin maliyyələşdirilməsi üçün üzv dövlətlərdən daha çox vəsait tələb olunacaq. Koştaya görə, qazanılan töhfələrin məqbul həddə saxlanılması üçün Aİ-nin əlavə və etibarlı gəlir mənbələrinə ehtiyacı var. Başqa sözlə desək, prosesdə əsas problem yeni verginin tətbiqinin siyasi nəticəsidir. Milli hökumətlər Brüsselə əlavə vəsait ayırmağa razı olduqda, bunu öz ölkələrinin büdcəsi və vergi ödəyiciləri qarşısında izah etməlidirlər. Ona görə də Aİ səviyyəsində yeni maliyyə mənbəyinin yaradılması üzv dövlətlər üçün həm ümumi büdcə məsələsi, həm də daxili siyasi məsuliyyət kimi qiymətləndirilir.

Tütün vergisi ətrafında yaranan mübahisə bunu aydın göstərir. Tütün məhsulları artıq bütün Aİ ölkələrində milli səviyyədə vergiyə cəlb olunur. Belə bir sahəyə Aİ miqyasında əlavə vergi tətbiq edilməsi yeni gəlir yaratmaq əvəzinə, milli hökumətlərin əldə etdiyi gəlirin bir hissəsinin Brüsselə yönəlməsinə səbəb ola bilər. Sözsüz ki, belə olan halda, üzv dövlətlərin bir qisminin narazılığının artması qaçılmazdır. Koştanın yanaşmasına görə, yeni resurs milli gəlirin başqa səviyyədə toplanmasına çevrilməməlidir. Əgər vergi indiyədək kifayət qədər vergiyə cəlb olunmayan sahəyə tətbiq edilirsə, Aİ üçün həqiqətən əlavə gəlir yaranır. Onun elektron siqaretlərlə bağlı nümunəsi də eyni məntiqə əsaslanır. Bir sıra ölkələrdə həmin məhsulların vergiyə cəlb edilməməsi onları potensial yeni gəlir mənbəyi kimi gündəmə gətirir.

Məsələnin siyasi tərəfi Aİ daxilindəki köhnə maliyyə bölgüsü mübahisəsini yenidən gündəmə gətirir. Büdcəyə daha çox vəsait köçürən ölkələr maliyyə yükünün artmasını istəmirlər. Amma paraleldə, yeni strateji prioritetlərinin maliyyələşdirilməsi üçün Aİ-nin daha böyük büdcəyə ehtiyacı olduğu bildirilir. Yaranmış ziddiyyət xüsusilə növbəti büdcənin həcmi məsələsində özünü büruzə verir. Avropa Komissiyasının təklif etdiyi təxminən 2 trilyon avroluq yeddiillik maliyyə çərçivəsi Aİ-nin gələcək prioritetlərinin miqyasından xəbər verir. Lakin büdcənin böyük olması onun avtomatik qəbul ediləcəyi anlamına gəlmir. Əsas mübahisə məbləğin hansı mənbələr hesabına formalaşdırılacağı və üzv dövlətlərin üzərinə nə qədər əlavə yük düşəcəyidir.

* * *

Bu məqamda Aİ-nin qərarvermə mexanizminin siyasi xüsusiyyəti də ön plana çıxır. Büdcə üzrə razılaşma ayrı-ayrı hökumətlərin maliyyə maraqlarının uzlaşdırılmasını tələb edir. Hər bir paytaxt ümumi Avropa prioritetlərini dəstəkləməklə yanaşı, öz büdcə imkanlarını və daxili siyasi reallıqları nəzərə alır. Buna görə Brüssel üçün optimal maliyyə modeli ilə bütün üzv dövlətlərin qəbul edə biləcəyi siyasi kompromisi eyniləşdirmək olmaz.

2027-ci ildə Fransa, İtaliya, İspaniya və Polşada keçiriləcək seçkilər prosesi daha həssas edir. Seçki kampaniyaları yaxınlaşdıqca, milli hökumətlərin Aİ büdcəsinə əlavə maliyyə öhdəliklərini müdafiə etməsi siyasi baxımdan daha çətin ola bilər. Ona görə də ilin sonunadək razılaşma əldə etmək Brüssel üçün həm də siyasi imkan pəncərəsinin qorunması deməkdir. Koştanın açıqlamalarından görünən əsas məqam budur ki, Aİ rəhbərliyi üzv dövlətlərin töhfələrini əhəmiyyətli dərəcədə artırmadan büdcəyə əlavə vəsait cəlb etməyin yollarını axtarır. Bunun üçün isə bütün ölkələrin maraqlarını nəzərə alan yeni resurs paketi hazırlanmalıdır. Koşta mövcud təkliflərin üzv dövlətlərin narahatlıqlarına uyğun şəkildə dəyişdirilə biləcəyini də istisna etmir.

Məsələ barədə ekspertlərin də fikirləri xüsusi diqqət çəkir. “Euractiv”ə danışan iqtisadçı Jolt Darvaş bildirib ki, Aİ-nin yeni resursları milli büdcələr üçün əlavə maliyyə yaratmayacaq. Onun sözlərinə görə, təklif olunan mənbələrin əksəriyyətinin maliyyə yükü nəticə etibarilə yenə milli büdcələrə düşəcək. Darvaşın fikirləri Antonio Koştanın yanaşması ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Aİ Şurasının Prezidenti hesab edir ki, töhfələri məqbul səviyyədə saxlamaq üçün Brüssel yeni gəlir mənbələri yaratmalıdır. Darvaş isə problemin mahiyyətinin verginin kimin tərəfindən toplanmasından çox, son nəticədə bu pulun hansı milli büdcələrdən çıxdığında olduğunu vurğulayır.

İqtisadçının yanaşmasını başa düşmək üçün Aİ büdcəsinin maliyyələşmə mexanizminə baxmaq vacibdir. Yeni resursların Aİ səviyyəsində toplanması avtomatik olaraq Avropada yeni maliyyə sisteminin yaradılması anlamına gəlmir. Daha dəqiq desək, əgər həmin gəlir milli büdcəyə daxil olan vəsaitin Brüsselə yönləndirilməsi hesabına formalaşırsa, ümumi maliyyə yükü aradan qalxmır. Sadəcə, pulu kimin topladığı və hansı ölkənin nə qədər ödədiyi dəyişir.

Deməli, qarşıdakı aylarda Aİ büdcəsi ətrafında mübahisə maliyyə məsələsindən çox siyasi kompromis məsələsinə çevriləcək. Hazırda Brüssel bir tərəfdən Avropanın artan təhlükəsizlik və iqtisadi ehtiyaclarına cavab verəcək qədər böyük maliyyə imkanları yaratmağa, digər tərəfdən isə milli hökumətlərin əlavə maliyyə yükünə qarşı müqavimətini nəzərə almağa çalışır. Yekun razılaşmanın necə formalaşacağı Aİ-nin 2028–2034-cü illər üzrə maliyyə siyasəti ilə yanaşı, üzv dövlətlərlə Brüssel arasında maliyyə məsuliyyətinin gələcək modelini müəyyənləşdirəcək.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ