Aİ də veto mübahisəsi: Brüssel mühüm seçim qarşısında

Son aylarda Brüsseldə Avropa İttifaqının gələcək institusional modeli ilə bağlı müzakirələr yenidən intensivləşib. Ukrayna, Moldova və Qərbi Balkan ölkələrinin gələcək üzvlüyü fonunda Aİ-nin qərar qəbuletmə mexanizmlərinin nə dərəcədə effektiv olduğu sualı gündəmə gəlib.

Xüsusilə son illərdə Macarıstanın bir sıra xarici siyasət, Ukraynaya yardım və sanksiyalarla bağlı qərarları bloklaması Brüsseldə narahatlıq yaradıb. Buna görə də bəzi siyasi dairələr yeni üzvlərin müəyyən müddət ərzində veto hüququndan məhrum edilməsi və ya ümumilikdə veto mexanizminin məhdudlaşdırılması ideyasını irəli sürürlər.

Bir tərəfdən, veto hüququnun məhdudlaşdırılması Aİ-nin daha çevik və operativ fəaliyyət göstərməsinə imkan verə bilər. Hazırkı sistemdə bir ölkənin etirazı bütün ittifaqın qərarını dayandıra bilir. Xüsusilə təhlükəsizlik, enerji və xarici siyasət kimi sahələrdə bu, Aİ-nin qlobal aktor kimi davranmasını çətinləşdirir. Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, geosiyasi böhranlar zamanı uzun müzakirələr və bloklanmalar ittifaqın təsir imkanlarını zəiflədə bilir. Bu baxımdan Brüssel hesab edir ki, genişlənmə baş verməzdən əvvəl qərar qəbuletmə mexanizmlərinin islahatı qaçılmazdır.

Lakin məsələnin digər tərəfi də var. Veto hüququ kiçik və orta dövlətlər üçün Aİ daxilində siyasi balansın əsas təminatlarından biridir. Bu mexanizmin zəiflədilməsi xüsusilə daha kiçik ölkələrdə “böyük dövlətlərin diktəsi” ilə bağlı narahatlıqları artıra bilər. Çünki Almaniya, Fransa və digər böyük iqtisadi güclərin təsiri onsuz da yüksəkdir. Əgər veto imkanları məhdudlaşdırılarsa, bəzi üzvlər öz milli maraqlarının kifayət qədər nəzərə alınmadığını düşünə bilərlər ki, bu da Aİ daxilində yeni siyasi gərginliklər yarada bilər.

Məhz buna görə Brüsselin qarşısında mürəkkəb seçim dayanır. Bir tərəfdən, Ukrayna və digər namizəd ölkələrin üzvlüyü Aİ-ni 30-dan çox üzvü olan daha böyük bir siyasi birliyə çevirəcək və mövcud veto sistemi ilə qərar qəbul etmək daha çətin olacaq. Digər tərəfdən isə veto hüququnun məhdudlaşdırılması üzv dövlətlərin suverenliklə bağlı həssaslığını artıraraq yeni parçalanma meyillərinə səbəb ola bilər. Buna görə də yaxın illərdə tam ləğvdən daha çox, müəyyən sahələr üzrə veto hüququnun mərhələli şəkildə daraldılması və ya yeni üzvlər üçün keçid mexanizmlərinin tətbiqi daha real görünür.

Nəticə etibarilə, veto hüququ ətrafında mübahisə əslində Avropa İttifaqının gələcək modeli ilə bağlı mübahisədir. Sual yalnız qərarların necə qəbul ediləcəyi deyil, həm də Aİ-nin federativ istiqamətdə dərinləşəcəyi, yoxsa milli dövlətlərin maraqlarını qoruyan mövcud modelə sadiq qalacağıdır. Bu səbəbdən veto məsələsi təkcə texniki islahat deyil, Avropanın siyasi gələcəyini müəyyənləşdirəcək strateji müzakirələrdən biri hesab olunur.

Alim Nəsirov