Akademikin yanlışı: Qədim əlyazma ilə necə davranmalıdır?

Xəbər verdiyimiz kimi, AMEA-nın prezidenti İsa Həbibbəyli Vatikandan gələn nümayəndə heyətinə XIV əsrə aid nadir Nizami Gəncəvi əlyazmasını nümayiş etdirərkən onu kobud şəkildə vərəqləyib.

Axar.az Publika.az-a istinadla xəbər verir ki, akademikin nadir eksponatı vərəqləyərkən ehtiyatsız davranışı qədim əlyazmaların qorunmasına xüsusi həssaslıqla yanaşan Vatikan nümayəndələrinin diqqətindən qaçmayıb. Qonaqlar əlyazmanın daha asta və ehtiyatla vərəqlənməsini xahiş ediblər. Onların sözlərinə görə, bu cür nadir eksponatlar xüsusi diqqətlə açılmalı, vərəqlənməli və masanın üzərinə ehtiyatla qoyulmalıdır.

Məsələnin ictimaiyyətdə rezonans doğurmasından sonra Əlyazmalar İnstitutu rəsmi açıqlama yayaraq, İsa Həbibbəylinin Nizami Gəncəvinin əlyazmasına münasibəti barədə yayılan iddiaların reallığı əks etdirmədiyini bildirib. İnstitutun bəyanatında bildirildi ki, görüş vaxtının məhdudluğu səbəbindən əlyazmadakı miniatürü nümayiş etdirərkən müəyyən tələsiklik yaranıb.

Bəs dünya təcrübəsi bu barədə nə deyir? Tarixi əlyazmanı öpmək, ona əlcəksiz toxunmaq və ya sürətlə vərəqləmək beynəlxalq konservasiya (bərpa və qoruma) standartlarına uyğundurmu?

Qədim və nadir əlyazmaların qorunması, bərpası və onlarla davranış qaydaları beynəlxalq səviyyədə İFLA (Beynəlxalq Kitabxana Assosiasiyaları və İnstitutları Federasiyası) və İCA (Beynəlxalq Arxivlər Şurası) kimi qurumların qəti standartları ilə tənzimlənir.

Tarixi sənədlərin, xüsusilə əsrlərlə yaşı olan perqament (dəri) və ya kağız əlyazmaların nümayişi və tədqiqi zamanı atılan hər bir səhv addım unikal bir irsin birdəfəlik məhvinə səbəb ola bilər. Qərb tənqidçiləri və arxivşünasları qədim eksponatlarla davranışı hərbi sursatla rəftara bənzədirlər: “Səhv etmək şansınız yalnız bir dəfədir”.

Əlyazmanı öpmək olar?

Mədəni və ya dini rituallar çərçivəsində qədim kitabları öpmək beynəlxalq konservasiya elmində qətiyyən yolverilməz hesab olunur.

Bunun səbəbi tamamilə biolojidir. İnsan dodağı və nəfəsi eksponatın üzərinə mikroskopik səviyyədə rütubət və tüpürcək zərrəcikləri buraxır. Bu rütubət qədim kağızın liflərini yumşaldır və mürəkkəbin yayılmasına (destabilizasiyasına) səbəb olur.

Həmçinin insanın ağız boşluğunda yüzlərlə növ bakteriya yaşayır. Bu mikroorqanizmlər əsrlərdir qapalı və steril mühitdə (və ya xüsusi qoruma altında) qalan materialın üzərinə keçdikdə, orada sürətlə çoxalmağa başlayır.

Bundan başqa, kosmetik vasitələrin (dodaq boyası, krem və s.) və ya dərinin təbii yağlarının eksponata toxunması bərpaolunmaz ləkələr yaradır və materialın turşuluq (pH) balansını pozur.

Əllə toxunmaq: Açıq əl, yoxsa əlcək?

Dünyanın ən böyük mərkəzlərində (məsələn, Britaniya Kitabxanası, Vatikan Arxivləri, ABŞ Konqres Kitabxanası) qədim kitablara toxunma qaydaları son illərdə tamamilə yenilənib.

Hazırda beynəlxalq arxivlərdə pambıq əlcəklərdən istifadə məhdudlaşdırılır. Səbəb odur ki, pambıq əlcək toxunma hissini azaldır və mütəxəssis kağızın qalınlığını hiss etməyərək vərəqi cıra bilər.

Əvəzində yeni qayda qəbul olunub. Sənədlərə tamamilə təmizlənmiş, sabunla yuyulmuş və tam qurudulmuş çılpaq əllərlə toxunmaq olar. Lakin bəzi perqament və ya qızıl suyuna çəkilmiş (miniatürlü) səhifələr üçün nitril (tibbi) əlcəklər məcburidir.

Göbələk və mikroorqanizm riski

İnsan əlində hər zaman təbii yağlar, tər və mikroskopik göbələk (göbələk sporları) mövcuddur. Əgər əl tam steril deyilsə, əldən sənədə keçən göbələk sporları kağızın sellülozası ilə qidalanaraq onu daxildən gəmirir. Bu proses arxivçilikdə “tülkü ləkələri” (foxing) adlanan qəhvəyi-sarılı ləkələrin yaranmasına və kağızın çürüməsinə yol açır.

Həmçinin tərdəki duz və turşular qədim mürəkkəblərlə (xüsusilə dəmir-qal mürəkkəbi ilə) reaksiyaya girərək yazının kağızı deşib keçməsinə (mürəkkəb korroziyasına) səbəb olur.

Vərəqləmə standartları

Tarixi əlyazmalar heç bir halda adi kitab kimi sürətlə və ya tələsik vərəqlənə bilməz. Vatikan və Avropa arxivlərində tətbiq olunan vərəqləmə qaydaları belədir:

Hər bir vərəq milimetr-milimetr, çox asta hərəkətlə qaldırılmalıdır. Sürətli hərəkət qədim kağızın liflərində mikro-yırtıqlar yaradır.

Dəstək yastıqları (Cradle): Qədim kitablar heç vaxt düz masanın üzərinə qoyulub 180 dərəcə bucaq altında tam açılmır. Kitabın cildinin və cild hissəsinin qırılmaması üçün xüsusi köpük yastıqlar (Cradle və ya Foam wedges) yerləşdirilir və kitab maksimum 100-120 dərəcə bucaq altında açılır.

Fiksasiya: Səhifələri açıq saxlamaq üçün onların üzərinə əl qoyulmur, xüsusi çəkili ipək və ya gümüş zəncirlərdən (snakes) istifadə olunur.

Bir sözlə, beynəlxalq təcrübədə qədim əlyazmanın təqdimatı şou və ya tələsik nümayiş predmeti ola bilməz. Əgər nümayəndə heyətinin vaxtı məhduddursa, eksponatın əsli yox, onun rəqəmsal surəti və ya dəqiq surəti (“facsimile”) nümayiş etdirilir. Orijinal sənədin hər saniyəlik ekspozisiyası, işığa məruz qalması və insan nəfəsi ilə təması onun ömrünü onilliklərlə qısaldır.

Ən maraqlısı isə odur ki, beynəlxalq konservasiya standartlarının tələb etdiyi bu ciddi qaydaları elə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) alimləri də dəfələrlə elmi müstəvidə əsaslandırıblar. Akademiya prezidentinin riayət etmədiyi bu həssas normalar elə rəhbərlik etdiyi qurumun rəsmi nəşrlərində "qızıl qayda" kimi təqdim olunur.

Əlyazmalar İnstitutunun rəsmi elmi jurnalı olan "Əlyazmalar yanmır" dərgisində (2019, № 2 (9), s. 9-22) işıq üzü görən, institut əməkdaşları R.Əliquliyev və C.Cəfərovun həmmüəllif olduğu "Əlyazmalar yanarsa..." adlı elmi məqalədə bu amilə xüsusi diqqət çəkilir.

Həmin elmi araşdırmadan çıxarışı təqdim edirik:

“Bu cür tarixi əhəmiyyət daşıyan sənədlərlə çox ehtiyatla və xüsusi qaydalara uyğun şəkildə davranmalı olduqlarını bilə-bilə, bəzi istifadəçilər onlara verilən təlimata əməl etmir. Bu isə dünyanın hər yerində “istifadəçi mədəniyyətsizliyi” adlanır.

İkincisi isə, tədqiqatçılar əlyazmalarla “yalın əllə”, xüsusi vasitələrdən (xüsusi pambıq-kağız əsaslı əlcəklərdən, əl altına qoyulan təbaşirli, nəmçəkməz kağızlardan və s.) istifadə etmədən təmas qurduqları üçün müəyyən termo və taktil təsirlər qaçılmaz olur ki, bu da əlyazmaları müxtəlif fiziki-kimyəvi reaksiyalara məruz qoyur, xəstəliklərə yoluxdurur, onların gələcək müqəddəratına təsir edir.

Üçüncüsü də, əlyazmalarla tam təlimata uyğun davranılsa belə, istənilən fiziki və ya qeyritaktil təmas, əlyazma kitabının açılıb-örtülməsi, ehtiyatla vərəqlənməsi, hətta başqa bir otağa daşınarkən bir temperatur rejimindən digərinə keçməsi, istifadəçi nəfəsi və ya adi lampa işığı ilə qarşılaşması da onun cildinə, bədii tərtibat elementlərinə, boyasına, yapışqan maddəsinə, blokunun saplarına, vərəqlərinə və s. zaman ötdükcə öz mənfi təsirini göstərir”.

İnstitutun öz elmi nəşrində açıq şəkildə vurğulanır ki, hətta adi istifadəçi nəfəsi və ya ehtiyatsız vərəqləmə belə nadir nüsxəni "xəstəliklərə yoluxdurur" və fiziki-kimyəvi aşınmaya məruz qoyur. Belə bir elmi tezisin müəllifi olan bir institutun öz rəhbərinin nadir eksponatı tələsik vərəqləməsini və onu öpərək alnına qoymasını “xüsusi ritual və ehtiram” kimi qələmə verməyə çalışması isə təəssüf doğurur.

Azərbaycanın XIV əsrə aid nadir əlyazmaları sadəcə köhnə kitab deyil, xalqımızın minillik yaddaşı və milli-mədəni sərvətidir. Beynəlxalq konservasiya elminin prinsipləri baxımından bu cür həssas eksponatlara hər bir toxunuş, insan nəfəsi və dodaq təması onların ömrünü qısaldır. Mədəni irsin qorunması emosiyalar və nümayişkaranə jestlərlə deyil, peşə standartları ilə tənzimlənir. Əgər sıravi bir tədqiqatçıya qədim sənədə yalın əllə toxunmaq qadağandırsa, bu qayda statusundan asılı olmayaraq hər bir vəzifəli şəxsə eyni dərəcədə şamil edilməlidir.

Digər tərəfdən, əgər akademikin bu rəftarı tamamilə düzgün və nümunəvi idisə, həmin görüntülərin rəsmi sosial media səhifələrində paylaşıldıqdan dərhal sonra tələsik silinməsi hansı zərurətdən doğurdu? Bu addım ictimai qınağın təsiri idi, yoxsa edilən səhvin sonradan dərk olunması?

Mədəni irs fərdlərin deyil, bütöv bir millətin mülküdür. Əsrlərin sınağından keçib gələn bu əmanətləri qorumaq bizim tarixi borcumuzdur. Çünki gələcək nəsillər bizdən bu əlyazmaları necə sevdiyimizi deyil, onları gələcəyə necə salamat ötürdüyümüzü soruşacaqlar.