“Allah”, “Tanrı” və “İlah” anlayışları: Azərbaycan elmi baxışında terminoloji dəqiqlik

Toğrul İsmayıl

Prof. Dr.

Müasir dövrdə dinlər tarixi, mifologiya və inanc sistemləri haqqında danışarkən ən çox qarışdırılan məsələlərdən biri “Allah”, “Tanrı” və “İlah” anlayışlarının eyniləşdirilməsi problemidir. Xüsusilə “Ra Allahı”, “Zevs Allahı”, “Odinin Allahı” kimi ifadələr həm elmi, həm teoloji, həm də mədəni baxımdan ciddi terminoloji problemlər yaradır.

Məsələnin əsasında duran əsas həqiqət budur: hər “ilah” anlayışı “Allah” deyil.

Çünki “Allah” sözü İslam düşüncəsində sadəcə ümumi “tanrı” mənası daşımır. Bu söz tək, bölünməz, başlanğıcı və sonu olmayan, yaradılmamış, bütün varlığın yaradıcısı olan mütləq varlığın özəl ismidir. Yəni burada söhbət sadəcə fövqəlgüc sahibi bir varlıqdan deyil, bütün kainatın fövqündə duran mütləq yaradıcı anlayışından gedir.

Bu baxımdan “Allah” termini ilə qədim mifoloji sistemlərdəki varlıqları eyni kateqoriyada təqdim etmək həm elmi dəqiqliyi, həm də İslam teologiyasının mahiyyətini pozur.

Məsələn qədim Misir inancındakı Ra günəşlə əlaqələndirilən ilahi varlıq idi. Yunan mifologiyasındakı Zevs isə göy və ildırım hakimiyyəti ilə xarakterizə olunurdu. Lakin bu varlıqlar:

- müəyyən xalqlara və mifoloji sistemlərə aid idi,

- insan xüsusiyyətləri daşıyırdı,

- emosional və fiziki məhdudiyyətlərə malik idi,

- digər ilahlarla mübarizə aparırdı,

- bəzi miflərdə doğulur və ya məhv olurdular,

- kainatın mütləq yaradıcısı hesab edilmirdilər.

Yəni onlar kainatın içində təsəvvür edilən fövqəlvarlıqlar idi.

Halbuki İslam düşüncəsində Allah:

- doğulmayıb və doğmur,

- heç nəyə möhtac deyil,

- zaman və məkanla məhdudlaşmır,

- bənzəri yoxdur,

- bütün mövcudatın səbəbidir,

- təkdir və şəriki yoxdur.

Bu səbəbdən “Zevs Allahı” və ya “Ra Allahı” kimi ifadələr əslində iki tamamilə fərqli anlayışı eyni termin altında birləşdirmək olur. Elmi və akademik baxımdan daha doğru ifadə:

- “Ra adlı Misir ilahı”,

- “Yunan mifologiyasının ilahı Zevs”,

- “Skandinav mifologiyasının ilahı Odin”

şəklindədir.

Burada digər mühüm məsələ isə “Tanrı” anlayışıdır.

Türk düşüncə tarixində “Tanrı” və ya “Tengri/Göy Tanrı” anlayışı xüsusi yer tutur. Qədim türk siyasi və mənəvi dünyasında Göy Tanrı kainatı idarə edən ali güc kimi qəbul edilirdi. Bu baxımdan türk Tanrı anlayışı bir çox qədim çoxtanrılı mifologiyalardan fərqli xüsusiyyətlər daşıyırdı.

Orxon-Yenisey yazılarında “Kök Tengri” anlayışı dövlətin, hökmranlığın və kosmik nizamın mənbəyi kimi təqdim edilirdi. Bu səbəbdən “Tanrı” sözünü bütövlükdə bütpərəstlik və ya mifoloji primitivlik kimi təqdim etmək həm tarixə, həm türk düşüncə irsinə qarşı yanlış yanaşma olar.

Lakin burada mühüm terminoloji fərq yenə qalır.

“Tanrı” türkcədə həm ümumi isim, həm də müəyyən tarixi inanc sistemində xüsusi anlayış kimi işlənə bilir. Yəni:

- “yunan tanrıları” ifadəsində ümumi kateqoriya,

- “Göy Tanrı” ifadəsində isə xüsusi inanc anlayışı mövcuddur.

“Allah” isə İslamda artıq ümumi kateqoriya deyil; özəl və mütləq ilahi isimdir.

Bu səbəbdən Azərbaycan türk və müsəlman həssasiyyəti birlikdə nəzərə alınanda ən balanslı və doğru yanaşma belə görünür:

- “Allah” termini yalnız İslamın tək və mütləq yaradıcı anlayışı üçün işlədilməlidir.

- Qədim mifoloji və tarixi inanclardakı varlıqlar üçün “ilah”, “mifoloji ilah”, “qədim inanc varlığı” kimi terminlər istifadə olunmalıdır.

- “Tanrı/Tengri” isə türk düşüncə tarixinin özünəməxsus tarixi-inanc termini kimi qorunmalıdır.

Beləliklə:

- “Allahın birliyi”

- “Göy Tanrı inancı”

- “Qədim Misir ilahı Ra”

- “Yunan mifologiyasının ilahı Zevs”

kimi istifadələr həm elmi terminologiyanı, həm İslam teologiyasını, həm də türk tarixi-mədəni həssasiyyətini qoruyan ən doğru ifadə formaları hesab edilə bilər.

Məsələ əslində yalnız söz seçimi deyil. Bu, həm də mədəni yaddaşın, dini anlayışın və elmi dəqiqliyin düzgün qorunması məsələsidir.