Alman düşərgəsində mahnıları vala yazılan 2 azərbaycanlı

Berlin Humboldt Universitetinin Lautarchiv (Səs Arxivi) fondunda “Phonographische Kommission” (1915–1918) tərəfindən Berlin əsir düşərgələrində qeydə alınan səs yazıları var. Almaniyada o illərdə Fonoqrafik Komissiya adlı bir qurum yaradılmışdı. Onlar əsir düşərgələrini gəzərək dünyanın hər yerindən gələn insanların (azərbaycanlılar, tatarlar, gürcülər, hindlilər və s.) dillərini və musiqilərini gələcək nəsillər üçün qeydə alırdılar.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı əsir düşmüş azərbaycanlılardan yazılan “Edison silindrləri” (Walze) kolleksiyasına aiddir bunlar.

Kataloqda iki ad qarşıma çıxdı. İbrahim Məmmədov və Əli Cavadov. Onlar Birinci Dünya müharibəsi zamanı Çar Rusiyası ordusunda vuruşarkən Almaniyaya əsir düşmüş və səsləri tarixdə ilk dəfə alman hərbi düşərgəsində qeydə alınmış azərbaycanlılardandır.

1) Əli Cavadov Frankfurt-Oder yaxınlığındakı əsir düşərgəsində saxlanılıb. O, Şirvan zonası və ya Bakı ətrafı kəndlərdən ola bilər. Sənədlərdə yazıldığına görə, onun oxuduğu mahnıların ritmi və ifa tərzi Bakı-Abşeron və ya Şirvan musiqi mühitinin elementlərini daşıyır.

O zaman alman dilçi və musiqişünaslar onun səsini Edison silindrinə yazıblar. O, “Aman nənə” mahnısını ifa edib və bu gün də orda saxlanılır. Almanlar təkcə səs yazmırdılar, həm də əsirlərin “antropoloji kart”larını hazırlayırdılar. Bu kartlarda Əlinin göz rəngi, kəllə quruluşu və boyu kimi məlumatlar da qeyd olunub.

Əli Cavadovun səs yazısında isə musiqi dili daha qabarıqdır. Onun oxuyarkən istifadə etdiyi boğazlar və zəngulələr avropalı musiqişünaslar üçün tamamilə yeni bir dünya idi.

1918-ci il Brest-Litovsk müqaviləsindən sonra əsirlərin qaytarılması prosesi başladı. Əli Cavadovun Azərbaycana qayıdıb-qayıtmadığı tam bəlli deyil, lakin o dövrün bir çox əsiri Qırmızı Xaç vasitəsilə vətənə dönmüş, lakin sonra 1920-ci il bolşevik işğalından sonra “alman casusu” damğası ilə repressiyaya məruz qalmışdır.

2) İbrahim Məmmədov isə “Müsəlman düşərgəsi” adlandırılan Vünsdorfda saxlanılıb. O dövrün sənədlərinə əsasən, onun Gəncə yaxınlığındakı kəndlərdən birində doğulduğu ehtimal edilir. Onun səsyazısını analiz edən alman dilçilər də qeyd edirlər ki, İbrahimin danışığı və mahnı ifası Gəncə-Qazax zonasına uyğundur.

Ona türk və Azərbaycan dilində qəzetlər paylanırdı ki, burada alman təbliğatı aparılırdı. Bu qəzetlərdə Osmanlı sultanının “Cihad” fərmanı təbliğ edilir və azərbaycanlılara deyirdilər: “Siz Rusiyanın deyil, bizim və İslam dünyasının tərəfində olmalısınız”. İbrahimin də qatıldığı dini mərasimlər üçün düşərgənin tam mərkəzində möhtəşəm bir taxta məscid ucaldılmışdı.

O, xalq mahnıları ifa edib. Xüsusilə “Qaragöz” mahnısı. İbrahimin səs yazısı daha təmiz qalıb. O, həmçinin Azərbaycan dilinin dialektlərini araşdıran alman dilçilər üçün bir neçə mətn də oxuyub. O, həmçinin alman dilçi Vilhelm Doegen üçün Azərbaycan dilində nağıllar və dialekt nümunələri danışıb.

Vünsdorfda qalan bəzi müsəlman əsirlər müharibədən sonra Almaniyanın müxtəlif şəhərlərinə dağılıblar. Onlar yerli alman qadınlarla evlənib, soyadlarını dəyişərək (məsələn, Məmmədovu “Mammedoff” edərək) orada yaşamağa davam ediblər. Bəlkə də İbrahim Məmmədov da Vətənə qayıtmayaraq orda qalmağı seçib.

Bu saytlarda onlar barədə məlumat olsa da, təəssüf ki, səs yazılarını yerində axtarmaq lazımdır:

Lautarchiv.hu

Deutsche-digitale-bibliothek.de