Ana südü niyə əvəzolunmazdır? SN nin mütəxəssisi sualları cavablandırır

Ana südü yenidoğulmuş körpə üçün təbiətin yaratdığı ən mükəmməl qida hesab olunur. O, təkcə körpənin qidalanmasını təmin etmir, həm də immun sisteminin formalaşmasına, beyin inkişafına və infeksiyalardan qorunmasına mühüm töhfə verir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, ana südünün faydaları doğuşun ilk saatlarından başlayaraq uşağın uzunmüddətli sağlamlığına qədər uzanır.

Bakıvaxtı.az xəbər verir ki, Səhiyyə Nazirliyi K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun pediatrı Sevinc Mehdiyeva ana südünün əvəzolunmaz üstünlükləri, kolostrumun əhəmiyyəti, vaxtından əvvəl doğulmuş körpələr üçün rolu və əmizdirmə ilə bağlı sualları cavablandırıb.

- Ana südü niyə yenidoğulmuşlar üçün ideal qida hesab olunur?

- Ana südü spesifik bir məhsuldur, yəni minilliklər boyu körpənin hər inkişaf mərhələsindəki ehtiyaclarına uyğun şəkildə formalaşıb. Zülal, yağ və karbohidratların nisbəti hələ yetkinləşməmiş həzm sisteminə uyğun tənzimlənir, buna görə də qida maddələri bağırsaq və böyrəklərə minimal yük yaradaraq səmərəli mənimsənilir. Məsələn, süd zərdabı ilə kazeinin nisbəti südün laxtasını yumşaq və asan həzm olunan edir, yağ tərkibi isə uzunzəncirli doymamış yağ turşuları ilə zəngin olduğundan ilk aylarda beyin və gözün torlu qişasının sürətli inkişafını dəstəkləyir.
Lakin ana südü sadəcə qida maddələrinin daşıyıcısı deyil. Bu, canlı bir maye kimi anticisimlər, canlı ağ qan hüceyrələri, fermentlər, hormonlar və böyümə amillərini özündə saxlayır ki, bunların heç birinə süni qarışıqda rast gəlinə bilməz. Hətta bir dəfə əmizdirmə zamanı belə ana südünün tərkibi dəyişir və gün ərzində fərqlənir. Əmizdirmənin sonuna doğru daha yağlı olur, immun tərkibi isə ana və körpənin qarşılaşdığı patogenlərə uyğun tənzimlənir. Buna görə də ana südü yalnız qida deyil, yenidoğulmuş körpənin böyüməsini, immun sistemini və bağırsaq inkişafını dəstəkləyən dinamik bioloji mayedir.
Ana südü yalnız qida və immunoloji müdafiə vasitəsi deyil, həm də bioloji informasiya daşıyıcısıdır. Müasir tədqiqatlar göstərir ki, ana südünün tərkibində müxtəlif genetik materiallar, o cümlədən mikroRNT-lər, messenger RNT-lər, hüceyrədənkənar vezikullar və canlı ana hüceyrələri mövcuddur. Bu komponentlər körpənin immun sisteminin inkişafında, hüceyrə fəaliyyətinin tənzimlənməsində və gen ekspressiyasına təsir göstərən epigenetik proseslərdə müəyyən rol oynaya bilər.
Ana südü vasitəsilə ötürülən bu bioloji siqnallar ana ilə körpə arasında molekulyar səviyyədə ünsiyyət formalarından biri hesab edilir. Xüsusilə, südün tərkibindəki mikroRNT-lərin bəzi genlərin aktivliyini tənzimləyərək immun cavabın formalaşmasına və inkişaf proseslərinə təsir göstərə biləcəyi irəli sürülüb. Bununla belə, bu mexanizmlərin insan sağlamlığına uzunmüddətli təsirlərinin tam aydınlaşdırılması üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Beləliklə, ana südü yalnız enerji və qida maddələrinin mənbəyi deyil, həm də körpənin inkişafına təsir göstərə bilən mürəkkəb bioloji və genetik informasiya daşıyıcısı kimi qiymətləndirilir.

- İlk günlərdə ağız südünün (kolostrumun) əhəmiyyəti nədir?

- Kolostrum doğuşdan sonrakı ilk iki-dörd gün ərzində ifraz olunan qatı, sarımtıl rəngli süddür və miqdarı az olsa da (bəzən bir dəfəyə cəmi bir neçə çay qaşığı qədər), qoruyucu və funksional komponentlərin qatılığı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Xüsusilə sekretor IgA ilə zəngindir, bu immunoqlobulin yenidoğulanın bağırsaq divarını qoruyucu təbəqə kimi örtərək zərərli bakteriya, virus və allergenlərin qan dövranına keçməsinin qarşısını alır.
Kolostrum həmçinin təbii işlədici təsir göstərərək körpənin mekonium (tünd, yapışqan ilk nəcis) ifraz etməsinə kömək edir. Bunun klinik əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, orqanizmdə qalan mekonium bilirubinin yenidən qana sorulmasına və yenidoğulanlarda sarılığın artmasına səbəb ola bilər. Erkən və tez-tez nəcis ifrazını təmin etməklə kolostrum əhəmiyyətli sarılıq riskini dolayı yolla azaldır. Valideynlərə tez-tez izah edirik ki, südün az miqdarda ifrazı təbii haldır, südün yetərsizliyinin əlaməti deyil. Doğuşdan sonrakı ilk gündə körpənin mədəsi cəmi bir paxla dənəsi böyüklüyündədir və çox az miqdarda qidaya ehtiyacı var.

- Ana südü vaxtından əvvəl doğulmuş körpələr üçün niyə xüsusilə önəmlidir?

- Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrin bağırsaq baryeri hələ yetkinləşməmiş, immun sistemi isə tam formalaşmamış olur, bu da onları infeksiyalara və nekrotik enterokolitə (NEK) – bağırsaq toxumasının ciddi, bəzən həyat üçün təhlükəli iltihabına qarşı daha həssas edir. Çoxsaylı tədqiqatlar göstərib ki, vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrin süni qarışıq əvəzinə ana südü ilə qidalanması NEK-in rastgəlinmə tezliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır, xəstəlik baş versə belə, adətən daha yüngül gedişatla müşayiət olunur.
Xüsusilə diqqətəlayiq faktdır ki, vaxtından əvvəl doğan ananın südü doğuşu vaxtında olan ananın südü ilə eyni tərkibə malik deyil – zülal, müəyyən yağlar, natrium, laktoferrin və sekretor IgA kimi immun qoruyucu amillər baxımından daha yüksək qatılığa malikdir. Bu, sanki vaxtından əvvəl doğulmuş körpənin sürətlənmiş böyümə tələbatına və həssas bağırsağına xüsusi uyğunlaşdırılmış kimi görünür. Bu səbəbdən vaxtından əvvəl doğmuş analara, körpə hələ döşdən birbaşa qidalana bilməsə belə, südün erkən dövrdə və müntəzəm şəkildə sağılması tövsiyə olunur. Həmçinin, mümkün olduqda, süni qarışıq əvəzinə ananın öz südünə üstünlük verilir. Lakin ana südünün tərkibi zamanla dəyişir. Doğuşdan təxminən 4-6 həftə sonra preterm südün zülal və bəzi digər qida maddələrinin miqdarı azalır və onun tərkibi vaxtında doğulmuş körpələrin analarında yaranan südün tərkibinə getdikcə daha çox bənzəyir. Bu dövrdə vaxtından əvvəl doğulmuş körpənin zülal və enerjiyə ehtiyacı hələ də yüksək ola bilər.

- Əmizdirmə yalnız yenidoğulma dövrünə, yoxsa uzunmüddətli sağlamlığa da təsir göstərir?

- Hər ikisinə. Qısamüddətli perspektivdə əmizdirilən körpələrdə tənəffüs yolu infeksiyaları, orta qulaq infeksiyaları və mədə-bağırsaq xəstəlikləri daha az müşahidə olunur, çünki hər əmizdirmə zamanı ana anticisimləri və immun amilləri körpəyə ötürməkdə davam edir. Bu qoruyucu təsir xüsusilə körpənin öz immun sisteminin hələ yetkinləşmədiyi ilk il ərzində daha bariz şəkildə özünü göstərir.
Uzunmüddətli perspektivdə əmizdirmə uşaqlıq dövründə piylənmə və 2-ci tip şəkərli diabet riskinin nisbətən aşağı olması ilə əlaqələndirilir. Bundan əlavə, bəzi tədqiqatlar əmizdirmənin koqnitiv (idrak) inkişaf baxımından müəyyən üstünlüklər təmin edə biləcəyini göstərir.

- Ananın qidalanması, maye qəbulu və vərdişləri südün keyfiyyətinə necə təsir edir?

- Bu, analar tərəfindən ən çox verilən suallardan biridir və cavabı kifayət qədər təsəllivericidir: ana südünün tərkibi yüksək dərəcədə tənzimlənən və dayanıqlı sistemə malikdir. Ananın qidalanması optimal olmadıqda belə, orqanizm süd istehsalına üstünlük verir və südün qida dəyərini qorumaq üçün öz ehtiyatlarından, o cümlədən kalsium, dəmir və digər qida maddələrindən istifadə edir. Bu proses bəzi hallarda ananın qida ehtiyatlarının azalması hesabına baş verə bilər. Bununla belə, balanslaşdırılmış və yetərli qidalanma həm ananın doğuşdan sonrakı bərpası və enerji tələbatının qarşılanması, həm də ana südünün müəyyən komponentlərinin tərkibinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə, südün yağ turşularının profili, eləcə də D vitamini, B12 vitamini və yod kimi bəzi mikroelementlərin səviyyəsi müəyyən dərəcədə ananın qida qəbulu və qidalanma statusundan asılıdır. Ümumiyyətlə, gündə əlavə 300-500 kalori, yetərli zülal və vitaminlərin, eləcə də kifayət qədər mayenin qəbulu tövsiyə olunur. Uzunmüddətli maye çatışmazlığı süd miqdarında müəyyən azalmaya səbəb ola bilər, bu adətən südün tərkibinə isə təsir etmir.
Ananın zərərli vərdişləri ana südünün tərkibinə təsir edir. Spirtli içki və narkotik maddələr ana südünə keçir. Bu zaman bu maddələrdən tamamilə imtina edilməlidir. Siqaret çəkmək tövsiyə edilmir, çünki nikotin südə keçərək körpənin yuxu və qidalanma rejiminə təsir edə bilər. Mülayim miqdarda kofein – gündə təxminən 2-3 fincan qəhvə - təhlükəsiz sayılır, çünki südə keçən miqdar çox azdır. Bəzi dərmanlar da davam edən əmizdirmə zamanı həkimlə mütləq şəkildə müzakirə olunmalıdır.

- Əmizdirmənin əks göstərişi olduğu vəziyyətlər varmı?

- Bəli, əmizdirmənin mütləq və ya nisbi əks göstərişi hesab olunduğu bəzi nadir hallar mövcuddur. Bununla belə, əksər hallarda əmizdirmə həm ana, həm də körpə üçün təhlükəsiz və faydalıdır. Körpə ilə bağlı mütləq əks göstərişlərdən ən mühümü klassik qalaktozemiyadır. Bu nadir irsi metabolik xəstəlik zamanı körpə ana südündə olan qalaktozanı mənimsəyə bilmir, buna görə də ana südü ilə qidalanma tövsiyə edilmir. Ana ilə bağlı əks göstərişlərə isə müəyyən infeksiyalar və bəzi dərman preparatlarının istifadəsi daxildir. Məsələn, müalicə olunmamış aktiv vərəm xəstəliyi, insan T-hüceyrəli limfotrop virusu infeksiyası və ya kimyaterapiya preparatlarının qəbulu zamanı əmizdirmə məhdudlaşdırıla və ya dayandırıla bilər. Bundan əlavə, radioaktiv maddələrin tətbiqi və ya körpə üçün təhlükəli hesab olunan bəzi dərmanların istifadəsi hallarında da müvəqqəti olaraq əmizdirməyə fasilə verilməsi tələb oluna bilər. Əksinə, əvvəllər geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən fərqli olaraq, əksər adi infeksiyalar, o cümlədən soyuqdəymə, qrip və bir çox digər virus infeksiyaları zamanı əmizdirmənin davam etdirilməsi tövsiyə olunur. Çünki ana südü körpəyə qoruyucu anticisimlər və digər immun amillər ötürərək infeksiyalara qarşı müdafiəni gücləndirə bilər. Nəticə etibarilə, əmizdirmənin əks göstərişləri nisbətən nadir hallarda rast gəlinir və hər bir vəziyyət fərdi qaydada qiymətləndirilməlidir. Ana hansısa xəstəlik və ya dərman istifadəsi ilə bağlı narahatlıq keçirdikdə, əmizdirməni dayandırmazdan əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşməlidir. Ailələrə vurğulamaq lazımdır ki, bunlar qayda deyil, istisnadır – anaların böyük əksəriyyəti, o cümlədən bir sıra dərmanları qəbul edən, xroniki xəstəliyi nəzarətdə olan və ya adi cərrahi əməliyyat keçirənlər belə əmizdirməyə davam edə bilər.