Icma.az
close
up
RU
Anadilli əlyazma abidələri dilimizin tarixi inkişafını əks etdirən əsas mənbələr kimi

Anadilli əlyazma abidələri dilimizin tarixi inkişafını əks etdirən əsas mənbələr kimi

Icma.az bildirir, Azertag portalına istinadən.

Bakı, 2 aprel, AZƏRTAC

Azərbaycan xalqının zəngin yazılı irsinin mühüm hissəsini təşkil edən anadilli əlyazma abidələri dilimizin tarixi inkişaf mərhələlərinin, ədəbi dil normalarının təşəkkülü və sabitləşməsi prosesinin öyrənilməsi baxımından müstəsna elmi əhəmiyyətə malikdir. Bu əlyazmalar Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşma tarixinin, onun fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik xüsusiyyətlərinin, eləcə də ümumtürk dil mühiti ilə qarşılıqlı əlaqələrinin müəyyənləşdirilməsində əsas mənbələrdən biridir.

Bu fikirlər AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmaları İnstitutunun Türkdilli əlyazmaların tədqiqi şöbəsinin müdiri Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Lamiyə Rəhimovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Anadilli əlyazma abidələri dilimizin tarixi inkişafını əks etdirən əsas mənbələr kimi” məqaləsində yer alıb. Məqalədə qeyd olunur ki, Azərbaycan ərazisində qorunub saxlanılan ən qədim türkdilli əlyazma nümunələrinin bir qismi XIII əsrə aiddir. Həmin dövrdə Təbriz, Marağa, Ərdəbil kimi iri mədəni və iqtisadi mərkəzlərdə formalaşmış zəngin elmi-ədəbi mühit yazılı ənənələrin inkişafına əlverişli zəmin yaradıb. Sözügedən əlyazmalar Azərbaycan dilinin ilkin inkişaf mərhələlərini əks etdirməklə yanaşı, qədim ümumtürk yazı ənənəsi ilə bilavasitə bağlıdır. Bu baxımdan “Göytürk yazılı abidələri” və “Divanü lüğətit türk” kimi fundamental abidələr türk dillərinin erkən leksik, qrammatik və üslubi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün mühüm müqayisəli material təqdim edir və Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi köklərinin ümumtürk kontekstində araşdırılmasına imkan yaradır. Azərbaycan dilində yaradılmış erkən poetik abidələr sırasında XIII əsr müəllifi Əlinin “Qisseyi-Yusif”, XIV əsr müəllifləri Suli Fəqihin “Yusif və Züleyxa” ,Yusif Məddahın “Vərqa və Gülşah”, Ümmi İsanın “Mehr və Vəfa” poemaları, Şəms Təbriziyə aid şeirlərin tərcümələri, həmçinin İmadəddin Nəsiminin dövrünə yaxın köçürülmüş “Divan”ın nüsxəsi mühüm yer tutur. Xüsusilə Yusif Məddahın “Vərqa və Gülşah” poemasının filiqranlı İtaliya kağızı üzərində XVI əsrdə köçürülmüş əlyazma nüsxəsi erkən anadilli poetik ənənənin öyrənilməsi baxımından qiymətli mənbədir və dilimizin klassikləşmə prosesinin ilkin mərhələlərini əks etdirir.

Azərbaycan ədəbi dilinin klassik mərhələsinin inkişafında Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı xüsusi rol oynamışdır. Onun anadilli Divanının əlyazma nüsxələri Azərbaycan türkcəsinin poetik imkanlarının genişliyini, üslubi zənginliyini və normativ xüsusiyyətlərini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Eyni zamanda XIX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Xurşidbanu Natəvanın “Gül dəftəri” albomu da dilimizin poetik-üslubi inkişafının mühüm göstəricilərindəndir. Hər iki abidənin UNESCO tərəfindən dünya əhəmiyyətli sənədli irs nümunələri kimi tanınması onların yalnız milli deyil, ümumbəşəri mədəni irs baxımından da yüksək dəyərə malik olduğunu təsdiq edir.

XVIII əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoymuşdur. Onun poeziyası ədəbi dilin xalq danışıq dili ilə yaxınlaşmasına, dilin sadələşməsinə, canlı danışıq elementləri ilə zənginləşməsinə və milli dil normalarının möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərib.

Türkdilli əlyazma irsinin tərkib hissəsi kimi qorunub saxlanılan Əlişir Nəvainin, eləcə də Osmanlı ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri olan Mustafa Naili, Əlaəddin Sabit və Əhməd Nədimin “Divan”larının nüsxələrinin müəlliflərin yaşadığı dövrə yaxın köçürülməsi, xüsusilə son iki şairin əsərinin avtoqraf nüsxə olması türkdilli ədəbi mühitin inkişaf xüsusiyyətlərini, mətnlərin autentikliyini və dil xüsusiyyətlərinin ilkin formasını öyrənmək baxımından mühüm elmi əhəmiyyətə malikdir. Bu cür əlyazmalar Azərbaycan dilinin ümumtürk ədəbi sistemi daxilində tutduğu mövqeyi müəyyənləşdirmək üçün də qiymətli mənbə rolunu oynayır.

Türkdilli əlyazma abidələrinin aşkara çıxarılması, qorunması, sistemləşdirilməsi və elmi əsaslarla tədqiqi istiqamətində bir sıra görkəmli alimlərin müstəsna xidmətləri olub. Bu sahənin formalaşması və inkişafında Əliabbas Müznib, Salman Mümtaz, Həmid Araslı, Mirzağa Quluzadə, Məmmədağa Sultanov, Cahangir Qəhrəmanov, Araz Dadaşzadə, Əzizağa Məmmədov, Şamil Cəmşidov, Məmməd Adilov, Zəminə Hacıyeva, Paşa Kərimov və Nəzakət Məmmədova kimi alimlər mühüm elmi nailiyyətlər əldə etmişlər. Müasir dövrdə isə bu ənənə Teymur Kərimli, Azadə Musayeva, Möhsün Nağısoylu, Raqub Kərimov, Əkrəm Bağırov, Nailə Səmədova, Əli Əliyev və Aybəniz Rəhimova kimi tədqiqatçılar tərəfindən uğurla davam etdirilir.

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:140
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 02 Aprel 2026 18:06 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see300

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see292

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see256

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see244

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

15 Noyabr 2026 22:01see242

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see241

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see238

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see229

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see225

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see223

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see219

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see201

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see201

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see199

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see198

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see194

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see192

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see190

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see182

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see178
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri