Anasının portreti ilə dünyanı fəth edən dahi Ceyms Vistler kimdir?

Bu gün görkəmli ABŞ rəssamı Ceyms Vistlerin doğum günüdür.

Kulis.az sənətçi haqqında materialı təqdim edir.

Dünya rəssamlıq tarixində elə simalar var ki, onların təkcə tabloları yox, xarakterləri, qalmaqalları və həyata baxışları da özlüyündə bir sənət əsəridir. Amerikalı rəssam Ceyms Ebbot Maknil Vistler məhz belə unudulmaz və təkrarsız fiqurlardan biridir. O, "sənət sənət üçündür" fəlsəfəsinin ən qatı tərəfdarı, rənglərin harmoniyasını musiqi ilə eyniləşdirən dahi və dövrünün ən kəskin dilli sənətkarı idi. Onun kəpənək formasında olan məşhur imzası belə xarakterini tam əks etdirirdi: zərif, amma quyruğunda zəhərli tikanı olan bir kəpənək.

Ceyms Vistler 1834-cü ildə Amerikanın Massaçusets ştatında doğulub. Lakin o, ömrünün çox hissəsini Avropada, xüsusilə Paris və Londonda keçirib. Atası tanınmış mühəndis olduğu üçün rəssamın uşaqlıq illərinin bir qismi Rusiyada, Sankt-Peterburqda keçib. Vistler rəssamlıqla bağlı ilk dərslərini də məhz Rusiya İmperator Rəssamlıq Akademiyasında alıb. Yeniyetməlik illərində Amerikaya qayıdaraq məşhur Vest-Poynt Hərbi Akademiyasına daxil olub. Ancaq hərbi intizamsızlığına və kimya fənnindən imtahanda kəsildiyinə görə oradan qovulub. Bu qovulma əslində dünya incəsənəti üçün böyük bir qazanc idi, çünki Vistler hərbçi yox, rəssam olmaq qərarına gələrək 1855-ci ildə biryolluq Avropaya köçür.

Parisə köçəndən sonra o, bohem həyat tərzinə qərq olur. Qısa müddətdə Qüstav Kurbe, Eduard Mane və digər məşhur rəssamlarla tanış olur. Vistler olduqca fərqli və diqqətçəkən bir adam idi: həmişə zövqlə geyinər, monokl taxar, uzun əsa gəzdirər və qara saçlarının arasındakı tək bir ağ saç teli ilə fəxr edərdi. 1863-cü ildə onun məşhur "Ağ geyimli qız" (Symphony in White, No. 1) adlı tablosu rəsmi Paris Salonu tərəfindən rədd edildi. Lakin bu əsər "Rədd edilənlər salonu"nda nümayiş olunaraq böyük səs-küy yaratdı və Vistleri gənc avanqard rəssamların əsas liderlərindən birinə çevirdi.

Vistler rəssamlıqda hekayəçiliyə, rəsmin hansısa əxlaqi və ya tarixi mesaj verməsi fikrinə nifrət edirdi. Onun üçün tabloda ən vacib cəhət mövzu yox, rənglərin, xətlərin və formaların ideal harmoniyası idi. O hesab edirdi ki, necə ki, musiqi səslərin ahəngidir, rəssamlıq da rənglərin ahəngi olmalıdır. Məhz buna görə də o, rəsmlərinə hekayəvi adlar yox, musiqi terminləri ilə adlar verirdi: "Simfoniya", "Noktürn", "Aranjiman". Rəssamın Londonun dumanlı gecələrini və Temza çayını təsvir etdiyi "Noktürn" seriyası impressionizmə yaxın olsa da, ondan fərqlənən unikal bir üslubun - tonalizmin əsasını qoydu.

Rəssamın ən məşhur əsəri, şübhəsiz ki, bütün dünyada "Vistlerin anası" (Whistler's Mother) kimi tanınan tablodur. Əslində isə rəssam özü bu əsəri sadəcə "Boz və qara rənglərin aranjimanı №1" adlandırmışdı.

Rəvayətə görə, model kimi gəlməli olan gənc qız gəlib çıxmadığı üçün Vistler evdə olan anası Anna Maknil Vistleri çəkmək qərarına gəlir. O, anasını profil tərəfdən, sadə geyimdə, stulda əyləşmiş vəziyyətdə təsvir edib. Çox maraqlıdır ki, Vistler bu rəsmdə anasının psixoloji portretini yaratmaqdan daha çox, boz və qara rənglərin, həndəsi formaların ideal balansını tapmağa çalışıb. Buna baxmayaraq, əsər sonradan analıq simvoluna çevrildi və hətta poçt markalarına qədər gedib çıxan bir Amerika ikonası oldu.

Vistlerin sənət həyatı həm də məhkəmə qalmaqalları ilə yadda qalıb. Viktoriya dövrünün ən nüfuzlu sənət tənqidçisi Con Raskin onun rəsmlərindən birini kəskin tənqid edərək rəssamı "ictimaiyyətin üzünə bir qab boya fırlatmaqda və buna görə həyasızcasına yüksək məbləğ istəməkdə" günahlandırmışdı. Vistler heç düşünmədən Raskini böhtana görə məhkəməyə verdi. Məhkəmədə ondan tablonu neçə günə çəkdiyini soruşanda o, tarixə düşən bu cavabı verdi:

"Mən o pulu iki günlük işimə görə yox, bir ömürlük təcrübəmə görə istəyirəm".

Vistler məhkəməni qazandı, amma ona cəmi 1 fartinq (o dövrün ən kiçik pul vahidi) təzminat kəsildi. Məhkəmə xərcləri o qədər ağır idi ki, Vistler müflis oldu.

Maddi çətinliklərə baxmayaraq, o, heç vaxt sənət prinsiplərindən güzəştə getmədi. Vistler həm də möhtəşəm interyer dizaynı ilə məşğul olurdu. Onun yaratdığı məşhur "Tovuzquşu otağı" (The Peacock Room) Asiya sənətinin və qızılı-yaşıl rənglərin ecazkar harmoniyası kimi bu gün də sənətsevərləri heyran etməkdə davam edir. O cümlədən rəssam "Düşmənlər qazanmağın zərif sənəti" adlı kitab yazaraq öz iti zəkası və kinayəsi ilə tənqidçilərə yerini göstərməkdən çəkinməmişdi.

Ceyms Vistler 1903-cü ildə Londonda vəfat etdi. O, özündən sonra incəsənətə yeni bir baxış bucağı – rəsmin sadəcə gözəllik üçün mövcud olduğu inancını qoyub getdi. Özünün dediyi kimi:

"İncəsənət təbiətin bitdiyi yerdə başlayır".