Ani və anlıq başgicəllənmənin səbəbləri nələrdir?

Sağlam həyat sürmək bədənin bütün sistemlərinin tam bir uyğunluq içində işləməsi ilə mümkündür. Lakin gündəlik qaçaqovdu zamanı qəfildən yaranan və insanı narahat edən bəzi fiziki simptomlarla tez-tez qarşılaşırıq. Bu simptomlar arasında başgicəllənmə fərdlərin hərəkət qabiliyyətini ən çox məhdudlaşdıran hallardan biridir. Bir çox insan gün ərzində ətrafındakı hər şeyin anlıq olaraq, saniyələr içində döndüyünü hiss edir. Bu vəziyyət insanda qəfil qorxu, panika və müvazinət itkisi yaradır. Çünki anlıq tutmalar sadə bir yorğunluqdan daha ciddi xəstəliklərin gizli xəbərçisi ola bilər. Bu bələdçidə saniyələr sürən həmin gizli tutmaların arxasındakı tibbi səbəbləri araşdırırıq.

Milli.Az xəbər verir ki, bədənimizin məkandakı müvazinətini təmin edən ən vacib mərkəz daxili qulaq sisteminin içində yerləşir. Daxili qulaqda yarım dairəvi kanalların daxilində tarazlığı qəbul edən milimetrik kalsium kristalları olur. Təbabətdə BPPV (Xoşxassəli Paroksizmal Mövqe Başgicəllənməsi) kimi tanınan bu xəstəlikdə kristallar yerindən oynayır. Yerindən oynayan bu mikroskopik kristallar başın qəfil hərəkətləri ilə kanalların içində sürətlə hərəkət edir. Bu hərəkət beyinə qəfildən çox güclü və tamamilə yanlış siqnalların getməsinə yol açır. Xəstə çarpayıda dönərək və ya yuxarı baxarkən saniyələr sürən çox şiddətli fırlanma hissi yaşayır. Kristal oynaması anlıq başgicəllənmə şikayətlərinin tibb dünyasında ən çox rast gəlinən səbəbidir.

Ortostatik hipotansiya: Yataqdan qəfildən qalxanda yaşanan göz qaralması
Bəzi insanlar oturduqları və ya uzandıqları yerdən qəfildən ayağa qalxdıqda gözlərinin qaraldığını bildirirlər. Bu qəfil ayağa qalxma anında cazibə qüvvəsinin təsiri ilə qan bədənin aşağı nahiyələrinə doğru yönəlir. Sağlam bədəndə damarlar qəfildən büzüşərək qanın beyinə getməsini saniyələr içində uğurla təmin edir. Lakin təzyiq mexanizmi zəif işləyən şəxslərdə beyinə gedən qan axımı anlıq olaraq azalır. Bu anlıq qansızlıq insanda bir neçə saniyə sürən yüngül başgicəllənmə hissi yaradır. Vəziyyət adətən susuz qalan, uzun müddət ac qalan və ya təzyiq dərmanı istifadə edənlərdə daha çox özünü büruzə verir. Ayağa qalxarkən tələsməmək və tədricən hərəkət etmək bu tutmaların qarşısını alır.

Qəlb ritminin pozulması və anlıq qan axımı kəsintiləri
Qəlbimiz bütün bədənə və xüsusilə beynimizə kəsilmədən təmiz qan vurmaqla vəzifəlidir. Lakin ürəyin ritmik işində meydana gələn anlıq düzənsizliklər beyin funksiyalarına birbaşa təsir göstərir. Aritmiyalar (ürək ritminin pozulması) başgicəllənməsinin kardioloji səbəbləri arasında ilk sıralarda yer alır. Ürəyin anlıq olaraq dayanması və ya çox sürətlə vurması beyinə gedən qan təzyiqini düşürür. Beyin saniyələr sürən bu qansızlıq anında dərhal bir təhlükə siqnalı və başgicəllənmə yaradır. Xəstə durduğu yerdə qəfildən sanki huşunu itirəcəkmiş kimi bir boşluq hissinə qapılır. Bu cür ürək mənşəli tutmalar, xüsusilə fiziki güc fəaliyyəti zamanı ortaya çıxırsa, çox təhlükəlidir. Kardioloji müayinələrdə edilən EKG və Holter monitorinqi bu gizli ritm bloklarını aşkar edir.

Qan şəkərinin düşməsi (Hipoqlikemiya) və hüceyrəvi enerji böhranları
Beyin hüceyrələrimiz həyati funksiyalarını davam etdirə bilmək üçün tək yanacaq mənbəyi kimi qandakı qlükozanı istifadə edir. Uzunmüddətli aclıqlarda və ya şəkər xəstələrinin yanlış dərman istifadəsində qan şəkəri qəfildən düşə bilər. Qan şəkəri kritik həddən aşağı düşdükdə beyin hüceyrələri qəfildən enerji böhranına girir. Bu enerji böhranı insanda anlıq başgicəllənmə, titrəmə, soyuq tər tökmə və ürəkdöyünmə ilə nəticələnir. Bir-iki tikə şəkərli qida qəbul edildikdə bu narahatlıqlar adətən dəqiqələr içində keçib gedir. Müntəzəm və balanslı qidalanmaq şəkər dalğalanmalarının qarşısını alaraq beyninizi bu böhranlardan qoruyur.

Xroniki stress, təşviş və panik atak anındakı tənəffüs dəyişiklikləri
Zəhni gərginlik və intensiv təşviş (anksiyete) avtonom sinir sistemimizin balansını tamamilə pozur. Panik atak və ya güclü stress anında fərdlər fərqinə varmadan çox sürətli və dərin nəfəs alıb-verirlər. Sürətli nəfəs almaq qandakı karbon qazının (karbondioksid) miqdarının təhlükəli dərəcədə qəfildən düşməsinə yol açır. Karbon qazı azaldıqda beyinə gedən arteriyalar saniyələr içində yüngülcə büzüşərək daralır. Daralan damarlar üzündən beyinə anlıq olaraq daha az oksigen və qan çatır. Bu vəziyyət xəstənin ətrafındakı hər şeyin qəfildən dumanlandığını və döndüyünü hiss etməsinə səbəb olur. Sakitləşmək və nəfəsi yavaşlatmaq bu psixoloji mənşəli başgicəllənmə tutmalarını qısa müddətdə yatırır.

Beyin damar xəstəlikləri və keçici işemik atak riskləri
Saniyələr sürən anlıq başgicəllənmələr bəzən beyin damarlarındakı gizli tutulmaların ilk xəbərçisi ola bilər. Xüsusilə şah damarında (karotis arteriyası) yaranan kirəcləşmələr yuxarıya milimetrik laxta parçaları fırlada bilər. Beynin arxa nahiyəsini qidalandıran damarlardakı anlıq qan azalması qəfil vertigo tutmaları yaradır. Bu başgicəllənmələrinə nitq pozulması, qolda uyuşma və ya ikili görmə yoldaşlıq edirsə, vəziyyət təcilidir. Bu cür nevroloji tutmalar gələcəkdə yaşana biləcək böyük beyin insultlarının ən böyük tibbi xəbərdarlığıdır. Odur ki, xüsusilə yaşlı xəstələrin bu anlıq dönmələri heç vaxt diqqətdən kənarda qoymaması lazımdır. Zamanında edilən beyin tomoqrafiyası və ya MRT müayinələri damar tutulmalarını erkən mərhələdə aşkarlayır.

Dehidratasiya: Bədənin susuz qalmasının qan həcmi üzərindəki mənfi təsiri
Xüsusilə isti yay aylarında bədənin ehtiyacı olan suyu yetərincə qəbul etməmək böyük təhlükələr yaradır. Yetersiz su qəbulu damarların daxilində dövr edən ümumi qan həcminin azalmasına gətirib çıxarır. Qan həcmi düşdükdə ürəyin beynimizə kifayət qədər təzyiqlə qan göndərməsi nəzərəçarpacaq dərəcədə çətinləşir. İnsan başını qəfildən çevirdikdə və ya ayağa qalxdıqda anlıq bir sərsəmlik və dönmə yaşayır. Gün ərzində ən azı iki litr yarım su qəbul etmək qan həcmini ideal səviyyədə saxlayır. Su damarlarınızın daxilindəki axıcılığı artıraraq beyninizin hər saniyə kəsilmədən oksigen almasını birbaşa təmin edir.

Bəzi həyati dərmanların yan təsirləri və toksik başgicəllənmə tutmaları
Gündəlik həyatda müxtəlif xroniki xəstəliklər səbəbindən istifadə edilən bir çox dərman müvazinət sistemimizə mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə yüksək təzyiq həbləri, sidikqovucular, güclü sakitləşdiricilər və bəzi antibiotiklər başgicəllənməsinə səbəb ola bilər. Dərmanlar bədəndəki elektrolit balansını dəyişdirərək və ya təzyiqi normadan çox düşürərək anlıq dönmələri tətikləyir. Əgər yeni bir dərmana başladıqdan sonra bu cür anlıq tutmalar artıbsa, vəziyyət mütləq həkimə bildirilməlidir. Həkiminiz dərmanın dozasını tənzimləyərək və ya onu digər analoqu ilə əvəz edərək bu yan təsirləri tamamilə aradan qaldıra bilər.

Bədəninizin verdiyi anlıq siqnalları təxirə salmayın
Ani və anlıq başgicəllənməsinin arxasında çox geniş tibbi səbəblər spektri dayanır. Daxili qulaqdakı müvazinət kristallarının oynamasından qəfil təzyiq düşmələrinə və ürək ritminin pozulmasına qədər hər bir vəziyyət bu simptomu yarada bilər. Saniyələr sürən bu anlıq tutmalar çox vaxt zərərsiz səbəblərdən qaynaqlansa da, bəzən beyin damar xəstəliklərinin ilk uyarısı ola bilər. Bu səbəbdən, xüsusilə tez-tez təkrarlanan və şiddəti artan ani başgicəllənmələrini heç vaxt təxirə salmamalısınız. Düzgün diaqnoz üçün bir qulaq-burun-boğaz (QBB) mütəxəssisinə, kardioloqa və ya nevroloqa müraciət etmək ən təhlükəsiz addımdır.

Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.

Lalə Qüdrətova
Milli.Az