Ankara və İrəvanın yeni məramları nədir?

Ermənistan və Türkiyənin xarici işlər nazirləri Ararat Mirzoyan və Hakan Fidan arasında növbəti telefon danışığı baş tutub. Ermənistanın Xarici İşlər və Beynəlxalq Ticarət Nazirliyinin mətbuat xidməti bununla bağlı son dərəcə quru və ümumi məzmunlu açıqlama yayıb. Bildirilib ki, nazirlər Ermənistanla Türkiyə arasında qarşılıqlı fəaliyyət məsələlərini müzakirə edib, regional əməkdaşlıq və çoxtərəfli platformalardakı məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparıblar.

Açıqlamanın məzmunu demək olar ki, əvvəlkilərin sözbəsöz təkrarıdır. Nə konkret təfərrüat var, nə şərt, nə vaxt çərçivəsi. Azərbaycanın adı isə ümumiyyətlə çəkilmir.

Ermənistanla Türkiyə arasındakı quru sərhədi 1993-cü ildən bağlıdır. Ankara Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycana dəstək əlaməti olaraq sərhədi bağlamışdı. O vaxtdan bəri iki ölkənin adi vətəndaşları bu sərhəddən keçə bilmirlər.

2009-cu il oktyabrın 10-da Sürixdə iki ölkənin xarici işlər nazirləri münasibətlərin normallaşdırılmasına dair protokollar imzaladılar. Lakin sənədlər nə Türkiyə, nə də Ermənistan parlamentində ratifikasiya olundu. 2018-ci il martın 1-də İrəvan həmin protokolları rəsmən ləğv etdi.

Normallaşma prosesinin yeni mərhələsi 2021-ci ilin sonunda başladı. Türkiyə Vaşinqtondakı keçmiş səfiri Sərdar Kılıçı xüsusi nümayəndə təyin etdi. Ermənistan isə bu vəzifəni Ruben Rubinyana həvalə etdi. Xüsusi nümayəndələrin ilk görüşü 2022-ci ilin yanvarında Moskvada keçirildi.

2022-ci il iyulun 1-də Vyanada baş tutan danışıqlarda xüsusi nümayəndələr quru sərhədinin üçüncü ölkə vətəndaşları üçün açılması və birbaşa hava yükdaşımalarının başlanması barədə razılığa gəldilər. Hər iki ölkənin xarici işlər nazirliyi bu razılaşmanı rəsmi şəkildə təsdiqlədi.

Aradan dörd il keçib. Razılaşma isə hələ də yerinə yetirilməyib.

Türkiyənin İğdır vilayətində yerləşən Alican sərhəd-keçid məntəqəsi turistlərin üzünə açılmayıb. Tərəflər bir neçə dəfə prosesi sürətləndirmək niyyətində olduqlarını bəyan ediblər. 2025-ci ilin sentyabrında Sərdar Kılıç sərhədi keçərək İrəvanda danışıqlar aparıb. Lakin nəticə dəyişməyib. Üçüncü ölkə vətəndaşlarının sərhəddən keçməsini nəzərdə tutan müddəa hələ də kağız üzərində qalır.

Halbuki Hakan Fidanın ictimaiyyət qarşısındakı bəyanatları kifayət qədər sərt və birmənalı səslənir.

2025-ci il noyabrın 19-da Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Plan və Büdcə Komissiyasında Xarici İşlər Nazirliyinin 2026-cı il büdcəsi müzakirə edilərkən Fidan belə demişdi: "Əgər biz bu mərhələdə münasibətləri normallaşdırsaq, Ermənistanın Azərbaycanla sülh sazişi imzalaması üçün ən böyük stimulunu əlindən almış olarıq. Bu isə regionda daha bir dondurulmuş münaqişənin yaranmasına gətirib çıxara bilər. Biz bunu istəmirik".

2026-cı il iyunun 8-də İstanbulda Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov və gürcüstanlı həmkarı ilə keçirilən onuncu üçtərəfli görüşdən sonra da Fidan eyni mövqeyi nümayiş etdirmişdi: "Ermənistanla apardığımız normallaşma prosesi Azərbaycanla sıx koordinasiya şəraitində davam edir".

2026-cı il sentyabrın 15-də Bakıda isə o, sülh prosesinə dəstəyini bir daha təsdiqləmiş, Azərbaycanla Türkiyə arasındakı qardaşlıq münasibətlərinin sarsılmazlığını vurğulamışdı.

Lakin erməni ekspert Vladimir Poqosyan tamamilə fərqli mənzərə təsvir edir.

Onun iddiasına görə, Ermənistan tərəfində Türkiyənin Xarici İşlər Nazirliyi ilə siyasi rəhbərliyi arasında fikir ayrılıqlarının mövcudluğuna dair dəqiq məlumat var. Poqosyan bildirir ki, Türkiyə diplomatik idarəsində Ankaranın Azərbaycanın mövqeyini həddindən artıq nəzərə aldığı və İrəvana təzyiq göstərdiyi düşünülür.

Ekspertin sözlərinə görə, nazirlik əksinə, rəsmi Ankaranın Bakının mövqeyini nəzərə almadan Ermənistanla birbaşa danışıqlar aparmalı olduğunu hesab edir.

Poqosyan bu xətti birbaşa Hakan Fidanla əlaqələndirir. Onun bildirdiyinə görə, əvvəllər də nazirin göstərişləri əsasında fəaliyyət göstərən Sərdar Kılıç eyni yanaşmanı həyata keçirirdi.

2026-cı il oktyabrın 13-də Varşava Təhlükəsizlik Forumu çərçivəsində çıxış edən Ararat Mirzoyan normallaşma prosesinin artıq xeyli yetişdiyini bəyan edib.

"Sabah səhər yuxudan oyananda xəbər lentlərində Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açıldığı barədə başlıq görə bilərik", deyə Ermənistanın xarici işlər naziri bildirib.

Bundan bir həftə əvvəl, oktyabrın 6-da İrəvanda keçirilən Ermənistan-Britaniya biznes forumunda Nikol Paşinyan da yaxın vaxtlarda TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi ilə paralel olaraq Türkiyə ilə sərhədin açılmasının və dəmir yolu əlaqəsinin bərpasının gözlənildiyini söyləmişdi.

Xatırladaq ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin mətni 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda paraflanıb. Lakin sənəd hələ yekun şəkildə imzalanmayıb. Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı məsələlər və Sünik üzərindən nəqliyyat əlaqəsinin təmin edilməsi ətrafındakı problemlər də həllini tapmayıb.

Sərhədin açılması ilə nəticələnməyən bu uzunmüddətli proses Türkiyə cəmiyyətində Azərbaycana qarşı sistemli kampaniyanın aparılması üçün əlverişli mühit yaradıb.

Türkiyənin müəyyən ekspert və media dairələri illərdir belə bir fikir aşılamağa çalışırlar ki, guya Azərbaycanla qardaşlıq münasibətləri Ankaranın praqmatik xarici siyasət yürütməsinə mane olur. Bakıya həddindən artıq güzəştə gedildiyi, Azərbaycana göstərilən dəstəyin Türkiyəyə çox baha başa gəldiyi barədə ittihamlar artıq müntəzəm xarakter alıb.

Bu kampaniyanın kökləri Hakan Fidanın rəhbərlik etdiyi xarici siyasət idarəsinin yürütdüyü xətlə əlaqələndirilir.

Nazir ictimaiyyət qarşısında Azərbaycanla koordinasiyadan danışdığı halda, 2022-ci il iyulun 1-də əldə olunmuş razılaşma yerinə yetirilmədən və Azərbaycanla Ermənistan arasında yekun sülh sazişi imzalanmadan təmasların davam etdirilməsi müəyyən ziddiyyət yaradır.

Məhz bu ziddiyyət Azərbaycana maneə kimi baxan dairələrin narazılığını daha da körükləyir.

Mexanizm olduqca sadədir və ardıcıl şəkildə işləyir.

Xüsusi nümayəndələr görüşürlər. Nazirlər telefonla danışırlar. İrəliləyiş barədə qısa rəsmi açıqlamalar yayılır. Amma sərhəd bağlı qalır.

Ermənistan tərəfi müntəzəm olaraq prosesin yekunlaşmağa yaxın olduğunu bəyan edir. Türkiyə tərəfi isə açıq şəkildə normallaşmanı Azərbaycanın maraqları ilə əlaqələndirsə də, dialoqu dayandırmır.

Nəticədə belə təəssürat yaranır ki, Hakan Fidanın 2025-ci il noyabrın 19-da Türkiyə parlamentində açıqladığı şərtlər artıq əvvəlki məcburiliyini itirib.

Otuz ildən artıq müddətdə sərhədin bağlı qaldığı dövrdə Azərbaycan Türkiyənin dəstək siyasətinə birtərəfli qaydada yenidən baxa biləcəyi barədə siqnallarla üzləşməmişdi. İndi isə həmin siqnallar razılaşmalar yerinə yetirilmədiyi halda belə təmasların davam etdirilməsinin özündə görünür.

2009-cu ilin təcrübəsi Bakının mövqeyi nəzərə alınmadan hazırlanan və ratifikasiya olunmayan protokolların aqibətinin necə olduğunu artıq göstərib.

Sənədlər imzalandı. Parlamentlər onları ratifikasiya etmədi. Doqquz il sonra Ermənistan həmin protokolları ləğv etdi.

O vaxt da praqmatizmdən, regional sabitlikdən, münasibətlərin normallaşdırılmasının vacibliyindən danışılırdı.

İndi də mahiyyət etibarilə oxşar mexanizm işləyir: xüsusi nümayəndələr, telefon danışıqları, prosesin yetişdiyinə dair açıqlamalar.

Fərq yalnız müddətdədir. Bu dəfə dialoq daha uzun çəkir.

Hakan Fidanın vaxtından əvvəl normallaşmanın İrəvanın sülh sazişi imzalamaq stimulunu aradan qaldıracağı barədə açıq xəbərdarlığı isə artıq səsləndirilib. Ancaq həmin bəyanatdan sonra da təmaslar əvvəlki qaydada davam edir.

Özlərini kəşfiyyat və xarici siyasət strateqləri kimi təqdim edən şəxslərin fəaliyyətində bu cür ziddiyyətlər ciddi suallar doğurur.

Bir istiqamətdə bəyanatlar səsləndirib, başqa istiqamətdə addımlar atmaq diplomatik məharət göstəricisi deyil. Belə davranış ilk növbədə müttəfiqin etimadını sarsıdır.

Ankara Cənubi Qafqaz üzərindən logistika və enerji əlaqələri qurur. Bu cür layihələr üçün tərəfdaşların etibarlılığı, götürülmüş öhdəliklərə sadiqliyi və siyasətin proqnozlaşdırıla bilməsi həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Oyunun qaydalarını prosesin gedişində dəyişən tərəf imici belə layihələrə baha başa gələ bilər.

Bakı öz maraqlarının növbəti telefon danışığı və qısa diplomatik açıqlama naminə arxa plana keçirildiyini gördükdə hesablamalarını yenidən nəzərdən keçirməli olur.

Burada söhbət inciklikdən getmir. Məsələ uzunmüddətli nəqliyyat dəhlizləri üçün vacib olan sabitlik və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaşlıq tələbidir.

Gələn ilin yazına qədər hansı xəttin üstünlük qazandığı daha aydın görünəcək.

Ya Ermənistan-Türkiyə sərhədi Hakan Fidanın 2025-ci il noyabrın 19-da Türkiyə parlamentində səsləndirdiyi şərtlər əsasında açılacaq, ya da proses Vladimir Poqosyanın təsvir etdiyi məntiqlə davam edəcək.

Birinci halda Ankara bəyan etdiyi mövqedə ardıcıllığı qoruyub saxlamış olacaq.

İkinci halda isə Türkiyə diplomatiyası bir şərt irəli sürüb, praktikada başqa cür davranan tərəf kimi qəbul edilmək riski ilə üzləşəcək.

Regionun əsas nəqliyyat və enerji marşrutlarında aparıcı oyunçu olmaq iddiasında olan dövlət üçün belə reputasiyanın çox konkret və ölçülə bilən iqtisadi-siyasi bədəli var.

Elçin Alıoğlu