Arlekin karnavalı Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahibimizlə dünyaca məşhur ispan rəssamı Xuan Mironun "Arlekin karnavalı" əsərindən danışmışıq.

Xuan Miro 20 aprel 1893-cü ildə İspaniyada anadan olub. O, uşaqlıqdan rəsm və sənətə maraq göstərib və erkən yaşlarda Barselona Sənət Məktəbinə qəbul olunub. Mironun yaradıcılığında doğma Kataloniya təbiəti və kənd mənzərələri mühüm rol oynayıb. Miro həmçinin heykəl, keramika və divar rəsmləri sahəsində də işlər yaradıb. O, həyatının çox hissəsini Kataloniya və Barselona ətrafında keçirib, təbiət və kənd həyatından ilhamlanıb. Rəssamın əsərlərində tez-tez şəxsi xatirələr, uşaqlıq təcrübələri və gündəlik həyatın detalları metaforik şəkildə əks olunur. Miro musiqi, poeziya və digər vizual sənətləri izləyərək yaradıcılığını zənginləşdirirdi. Xuan Mironun yaradıcılığı 1910-1920-ci illərdə başlanan erkən dövrlərdən başlayaraq sürrealizm və abstrakt sənətə qədər davam edib. Onun erkən əsərlərindən biri olan "Vinsent Nubiolanın portreti" şəxsi portret və realizm elementlərini əks etdirir. Daha sonra 1921-1922-ci illərdə çəkilmiş "Ferma" əsəri, Kataloniya kənd mənzərələrindən ilhamlanaraq həm detallı realizm, həm də simvolik elementləri birləşdirir. 1923-cü ildə Miro "Kataloniya Landşaftı (Ovçu)" adlı əsərini yaradaraq doğma torpaqlarının mənzərələrini və xəyali simvolları birləşdirib. Ardınca 1923-1924-cü illərdə çəkilmiş "Torpaq" həm kənd həyatı təsvirlərini, həm də sürrealist elementləri əks etdirən bir kompozisiya olub.

- Bu əsərin yaranması Xuan Miro yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- "Arlekin karnavalı" əsəri 1924-1925-ci illərdə ərsəyə gəlib. Yağlı boya rəsmdir. Bu, rəssamın ən seçilən sürrealist əsərlərindən biridir. Sürrealistlər əsasən yuxular və şüuraltı düşüncələri sənət materialı kimi istifadə etməyə yönəltmişdi və Miroda bu ideyalardan ilham alıb. O, həm şüuraltı təcrübələrini, həm də öz həyat təcrübələrini və xatirələrini rəsmlərinə daxil edirdi.

"Arlekin karnavalı" həm sürrealist yuxu dünyası, həm də şəxsi xatirələr və həyat təcrübələri ilə zəngin bir əsərdir. Miro karnavalı metaforik bir məkan kimi istifadə edir: burada fiqurlar urban həyatın, mədəniyyətin və psixoloji vəziyyətin simvolik təcəssümüdür. Əsər həm də sürrealizmin əsas prinsiplərini əks etdirir: şüuraltı, xəyal gücü və real olmayan məkanların vizual ifadəsi. Əsərdə hər bir obraz sanki melizm, bəzəkdir.

- Əsərin əsas obrazı olan Arlekini necə xarakterizə edərdiniz?

- "Arlekin" məşhur italyan komik teatr personajının adıdır və bu personaj adətən çəki-köklü, qarışıq rəngli paltarla tanınır. Rəsmin adındakı "karnaval" isə Mardi Qras bayramına işarə edə bilər; bu bayram öncəsi qeyd edilən böyük mərasimdir və onun şənlik atmosferi Miro tərəfindən təsvir edilmiş ola bilər. Əsərin mərkəzi fiquru Arlekindir. O, italyan komik teatrından gələn məşhur personajdır və adətən rəngli, qarışıq kvadratlı kostyum ilə tanınır. Miro bu fiquru məkanın dinamik mərkəzi kimi göstərir və onu ətrafındakı fantastik simvollarla əhatə edir. Bu, ənənəvi şəhər və ya karnaval həyatının metaforik təcəssümü kimi qəbul edilə bilər. Rəsmdə çoxlu uçan gözlər, quşlar, həşəratlar, çubuqlar və əyilmiş formalar var. Bu simvollar Mironun şüuraltı dünyasını və xəyali məkanını ifadə edir. Hər bir fiqur, Arlekin kimi, həm real, həm də metaforik mənaya sahibdir. Əsərdə ənənəvi perspektiv yoxdur, mənzərə açıq, geniş və boşluq hissi verən bir "fantastik meydan" kimi təqdim olunur. Bu boşluq urban məkanın sürreal, xəyalvari bir versiyası kimi görünür; Miro burada real şəhər mənzərəsindən daha çox psixoloji və metaforik məkan yaradıb.

- Əsərin kompozisiyası necə qurulub?

- Bu spesifik əsər karnavaldakı Arlekinə fokuslanır. Hərçənd Arlekin bir gitara formasına bənzəsə də, o, hələ də bəzi klassik Arlekin xüsusiyyətlərini saxlayır: məsələn, çəki-köklü kostyum, saqqal, admirallıq papağı və boru. Bu rəsmdəki Arlekin kədərli görünür; bu, onun qarın hissəsindəki dəliklə əlaqələndirilə bilər. Sənətçilər tez-tez Arlekin obrazını özlərinin simvolik surəti kimi istifadə edirdilər. Miroda bu ənənəni Pablo Pikassonun əsərləri vasitəsilə öyrənib. Bu detal Mironun şəxsi həyat təcrübəsinə işarə edir, çünki həmin dövrdə Miro çox az pula malik idi, qida çatışmazlığı yaşayır və demək olar ki, aclıq həddində idi. Əsər ümumilikdə bayram və karnaval atmosferini əks etdirir; bütün personajlar oynayır, mahnı oxuyur və rəqs edirlər, bu da onların sevincini göstərir. Rəsmdə bəzi obyektlər insanlaşdırılmış (antropomorfik) şəkildə təsvir olunub. Bəzi fiqurlar hərəkət edir və rəqs edirmiş kimi görünür. Məsələn, əsərin sol tərəfindəki nərdivan bir qulaq və bir göz daşıyır. Miroya görə, bu nərdivan uçuş, qaçış və yüksəliş simvoludur. Rəsmin sağ tərəfindəki yaşıl kürə dünyanı təmsil edir; Mironun dediyinə görə, o, bu dövrdə "dünyanı fəth etmək" ideyası ilə məşğul idi. Rəsmin alt sağ küncündəki pişik, Mironun həqiqi pişiyini simvolizə edir; bu pişik həmişə rəsmlərini çəkərkən onun yanında olub. Əsərin yuxarı sağ küncündəki pəncərə içindəki qara üçbucaq isə Eyfel qülləsini təmsil edir. Rəsmdə həmçinin bir çox fantastik və sehrli elementlər var: məsələn, sirena fiqurları, sudan çıxmış balıqlar, rəqs edən pişiklər, ulduzlar, qanadlı bir canavar (zar formasında qutuda), üzən musiqi notları və üzən əl.

- Əsərdə rənglərin semantik bədii həlli necədir?

- Kətan üzərində çoxlu qeyri-adi formalar və əyri xətlər var ki, onlar hərəkət edirmiş və ya üzən kimi görünürlər. Bu detal Mironun sürrealist tərzini, həmçinin fantastik, xəyali və metaforik məkan yaradıcılığını nümayiş etdirir. Parlaq qırmızı və sarı rənglər əsərdə enerji, hərəkət və həyat ritmini ifadə edir. Karnavalın şən və fəal atmosferini gücləndirir. Mavi və yaşıl tonlar arxa planda soyuq tonlar boşluğu, uzaqlığı və yuxu məkanını vurğulayır. Qara və tünd konturlar fiqurları müəyyən edir və onları havada üzən, sərbəst elementlər içində fərqləndirir. Rənglərin qarışığı realizm və abstraksiya arasında bir körpü yaradır. Bu, Mironun sürrealist metodunu - xəyali və real elementlərin birləşdirilməsini vurğulayır. "Arlekin karnavalı" Xuan Mironun rəng palitrası və mənzərəsi ilə doğma Kataloniya, İspaniyaya işarə edən bir sıra əsərlərinin zirvə nöqtəsi hesab olunur.

- Tablo hazırda harada saxlanılır?

- Əsər Nyu-York, Buffalo şəhərindəki İncəsənət Qalereyasında qorunur.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Arlekin karnavalı" insanın daxili dünyasının nə qədər mürəkkəb və rəngarəng olduğunu göstərir. Əsərdəki fantastik fiqurlar, qəribə formalar və canlı rənglər sanki insanın şüuraltı düşüncələrinin və xəyallarının bədii ifadəsidir. Mənim fikrimcə, rəssam bu əsərlə real dünyanı deyil, daha çox insanın daxili hisslərini və təxəyyülünü göstərmək istəyir. Bu səbəbdən əsərdə məntiqi kompozisiyadan çox sərbəstlik və fantaziya hiss olunur. Ümumilikdə, bu əsər bir bayram və qeyd havasını əks etdirir; bütün obrazlar oynayır, oxuyur və rəqs edirlər, bu da onların xoşbəxt olduğunu göstərir. Əsərdəki bəzi obyektlər antropomorfik şəkildə təqdim olunub; məsələn, sol tərəfdəki nərdivan qulaq və gözə malikdir. Miroya görə, nərdivan uçuşun, qaçışın və yüksəlişin simvoludur. Bundan əlavə, əsər bir çox fantastik və sehrli elementlərlə zəngindir: mermaidlər, sudan çıxmış balıqlar, rəqs edən pişiklər, ulduzların atılması, qutuda qanadlı bir varlıq (zar formasında), uçan musiqi notları və havada süzülən bir əl kimi detallar əsərə sehrli bir atmosfer bəxş edir. Bütün bu elementlər əsərin kompozisiyasına unudulmaz bir magik hiss qatır. Əsərin əsas ideyalarından biri də həyatın rəngarəng və dəyişkən olmasıdır. Karnaval obrazı insanların gündəlik həyatından kənara çıxaraq azad və sərbəst hiss etdikləri bir mühiti simvolizə edir. Arlekin fiquru isə insanın müxtəlif emosiyalarını və həyatdakı rollarını ifadə edən simvol kimi görünür. Əsərdəki hər bir detal - musiqi alətləri, qeyri-adi canlılar və hərəkətli formalar - sanki həyatın enerjisini və ritmini göstərir. Məncə, bu əsər tamaşaçını yalnız baxmağa deyil, həm də düşünməyə vadar edir. Hər kəs bu tabloya baxanda fərqli mənalar görə bilər. Mənə elə gəlir ki, rəssam insanlara daha sərbəst düşünməyi, fantaziyadan qorxmamağı və incəsənət vasitəsilə daxili dünyalarını ifadə etməyi göstərmək istəyir. Bu baxımdan əsər yalnız bir təsvir deyil, həm də yaradıcılıq azadlığının rəmzi kimi qəbul edilə bilər.

Aytac SAHƏD