Artıq çəkinin beyin üçün gözlənilməz təhlükəsi aşkar edilib

Artıq bədən çəkisi damar mənşəli demensiyanın (yaddaş və idrak pozğunluğu) birbaşa səbəbi ola bilər və bu prosesdə əsas rolu yüksək arterial təzyiq oynayır.

Bu qənaətə yüz minlərlə insanın genetik və tibbi məlumatlarını təhlil edən tədqiqatçılar gəliblər.

BAKU.WS xəbər verir ki, araşdırma The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (JCEM) jurnalında dərc olunub.

Piylənmə ilə idrak funksiyalarının (yaddaş, diqqət, düşünmə qabiliyyəti və s.) zəifləməsi arasındakı əlaqə uzun müddətdir alimlər arasında mübahisələr doğururdu.

Müşahidə tədqiqatları bəzən bir-birinə zidd nəticələr verirdi: bəziləri orta yaşda artıq çəkili insanlarda demensiya riskinin artdığını göstərirdisə, digərləri yaşlılarda yüksək bədən çəkisinin guya "qoruyucu təsirə" malik ola biləcəyini iddia edirdi.

Yeni araşdırmanın müəllifləri bildiriblər ki, bu "paradoks" əslində əks səbəbliliklə izah olunur: demensiyanın ilkin mərhələlərində insanlar çox vaxt arıqlayır və bu, statistikanı təhrif edir.

Səbəbi nəticədən ayırmaq üçün alimlər Mendel təsadüfiləşməsi metodunu tətbiq ediblər. Bu üsul insanda genetik olaraq daha yüksək və ya daha aşağı bədən kütləsi indeksinə (BKİ) meyli müəyyən edən irsi variantlardan istifadə edir və beləliklə, sadəcə əlaqəni deyil, məhz səbəb-nəticə münasibətini qiymətləndirməyə imkan verir.

Tədqiqat 120 mindən çox danimarkalı iştirakçının və təxminən 380 min britaniyalının (Britaniya Biobankının məlumatları) üzərində aparılıb. Ənənəvi analiz zamanı yenə də U formalı asılılıq müşahidə olunub: həm arıq, həm də artıq çəkili insanlarda demensiya riski yüksək olub.

Lakin genetik yanaşma tam fərqli mənzərə göstərib. Genetik olaraq bədən kütləsi indeksi nə qədər yüksək olarsa, damar mənşəli demensiya riski də bir o qədər artıb - yəni artıq çəkidə heç bir "qoruyucu effekt" aşkarlanmayıb.

Tədqiqat müəlliflərinin hesablamalarına görə, genetik olaraq proqnozlaşdırılan BKİ-nin bir standart artımı damar demensiyası ehtimalını təxminən 60% artırır. Əlavə analiz göstərib ki, bu təsirin əsas mexanizmi artmış arterial təzyiq ilə bağlıdır. Sistolik və diastolik təzyiq artıq çəkidən yaranan riskin əsas hissəsini izah edir, halbuki xolesterin, qanda şəkər və iltihab göstəriciləri daha az rol oynayır.

Damar mənşəli demensiya beyinin qan dövranının xroniki pozulması nəticəsində inkişaf edir və bu, çox vaxt mikrosultların fonunda baş verir.

Yüksək təzyiq damar divarlarını zədələyir, neyronların oksigen və qidalanmadan məhrum qalmasına səbəb olur. Yeni araşdırma sübut edir ki, məhz piylənmə təzyiqin artması vasitəsilə bu zəncirvari dəyişikliklərə start verir.

Alimlər vurğulayırlar ki, onların nəticələri praktik baxımdan çox önəmlidir: bədən çəkisinə və arterial təzyiqə nəzarət yalnız ümumi sağlamlıq üçün deyil, həm də demensiyanın qarşısını almaq üçün real, lakin hələ də lazımi qədər dəyərləndirilməmiş vasitələrdir.

Çünki artıq inkişaf etmiş demensiyanın effektiv müalicə üsulları demək olar ki, yoxdur - buna görə də erkən profilaktika həlledici rol oynaya bilər.