Asiya strategiyası: yüksək diplomatiyanın yüksək Çin pilotajı

"...Qərbin lideri - Amerika açıq-aşkar zəifləyir. Bu yaxınlarda Şərqin lideri statusuna gəlib çatmış Çin hələ xeyli uzun yol qət etməlidir ki, Qərbdəki rəqibinə əlcək ata bilsin, ancaq o, bu istiqamətdə qətiyyətlə irəliləyir. Bütün əlamətlər qlobal dəyişmənin davamlı olduğunu göstərir: Qərbin yerini Şərq tutur".

Bu fikirlər mənə deyil, dünyanın ən məşhur futuroloqu Con Neysbitə məxsusdur. Bu, Amerikalı araşdırmaçı xanımı Doris Neysbit ilə birlikdə yazdığı "Çin meqatrendləri" kitabında bu Uzaq Şərq ölkəsinin sürətli inkişafının sirrlərini açır.

Neysbitlər Çin strategiyasının 8 sütunu haqda yazırlar. Həmin sütunlardan biri belədir: "Zəkanı ideoloji asılılıqdan xilas etmək".

Bu 8 sütunlu strategiya Den Syaopindən gəlir; o, Çinin sistemdənkənar lideri kimi ölkədə dərin, davamlı və sürətli islahatların əsasını qoydu və uğur qazandı. Bugünkü Çin Denin, eləcə də, onun bu stateji sterenə sadiq xələflərinin əsəridir. Həmin xələflər arasında Çin Xalq Respublikasının indiki Sədri Si Cinpin önəmli yer tutur.

Con Neysbit öz kitabında Çin möcüzəsinin çox maraqlı bir sirrinə də işıq salır: Qərbdə liderlər tez-tez bir-birini əvəz edir; ümumxalq seçkiləri siyasi səhnədə baş rol oyunçularını tez-tez dəyişdirir. Bu da ictimai təfəkkürü yorur. Bəzən belə də olur ki, seçkiləri bir şəxs, yaxud bir partiya qazanır, amma nətiədə ölkə uduzur. Məsələn, 2020-ci ildə Co Bayden prezident seçkilərində qalib gəlmişdi, ancaq ABŞ məğlub oldu. Həm də və daha çox Çinə.

Çin bu mənada ABŞ-dan çox fərqlidir; Neysbitin yazdığı kimi, Çinlilər həyat qabiliyyətinə inanırlar. "Əgər hökumət yaxşı işləyirsə, onu niyə dəyişək?!" deyə ritorik sual verirlər. Məntiq var: yalnız seçki keçirmək - zahiri demokratiya effekti xətrinə effektiv hökuməti qeyri-effektivlə niyə dəyişdirmək lazım olsun ki?!

Neysbitlərin kitabından ilhamlanaraq, Çin haqqında xeyli kitab oxudum, internetdə çoxlu materialla tanış oldum. Gələcəkdə ilk fürsətdə Çinə səfər etmık, öz gözlərimlə yazmaq həvəsi də yarandı məndə. Hər halda indi bildiklərimdən belə məlum olur ki, Çin haqqında təsəvvürlərimizin çoxu yanlış imiş! Məsələn, mənim oxuyub öyrəndiklərimdən belə qənaətə gəlmək olar: çoxpartiyalı sistemdə də diktatira mümkün olduğu kimi (Adolf Hitler də çoxpartiyalı seçkilərlə hakimiyyətə gəlmişdi), birpartiyalı sistemdə də demokratiya mümkündür. Ola bilsin, Azərbaycanda müxalif mövqeli siyasətçilər, təhlilçilər, jurnalistlər bu fikirlərimizlə razılaşmasın. Ancaq həqiqət belədir ki, sistemin daxilindəyişkənliyi qədər (bəlkə də daha çox), onun dayanıqlılığı önəmlidir. Demokratiya özünü qorumağı bacarmayanda onun bütün mahiyyəti dəyişir, bütün pozitiv fəlsəfi konstruksuyası çökür. Bundan başqa, demokratiya hamı üçün eyni ölçülər təklif edə bilmir; "demokratiya" sözünün özü "xalqın hakimiyyəti" deməkdir. Xalqlar isə bir-birindən fəqlidir: Avropalının, Amerikalının demokratiyası ilə Çininin, yaponun, filipinlinin... demokratyası fərqlənə bilər, burda qəbahət yoxdur. Çünki bunlar bir-birindən fərqli etnomədəniyyətlər, fərqli həyat ukladları, fərqli inanc sistemləridir (söhbət təkcə dini inanclardan getmir). Bir-birindən fərqli xalqların siyasi quruluşları da, təbii olaraq, fərqlənəcək. Çin bu cür fərqlilik reallığına - xalqların seçim haqqına hörmətlə yanaşır. Elə Azərbaycan da. Buna görə də Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Çin Xalq Respublikasına dövlət səfəri çərçivəsində imzalanan birgə bəyanat xüsusi məna kəsb edir. Sənəd belə adlanır: "Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq əlaqələrinin qurulması haqqında Brirgə Bəyanat". Strateji tərəfdaşlığın baza sənədi Azərbaycanla Çin arasında 2024-cü il iyulun 3-də imzalanmış birgə bəyannamədir. İndiki birgə bəyanat isə həmin baza sənədindəki müddəalara və öhdəliklərə, strateji məqsəd və məramlara sadiqliyi bir daha vurğulamaqla yanaşı, bir sıra məsələlərin həllinə dair konkret birgə addımları müəyyənləşdirir.

Bir az əvvələ - siyasi quruluşların fərqliliklərinə qayıtsaq, o zaman birgə bəyanatın 1-ci bəndi bizə tam aydın olacaq. Həmin bənddə yazılır: "Tərəflər xalqlarının seçdiyi və milli şərtlərə uyğun olan inkişaf yolunu seçməkdə bir-birini möhkəm dəstəkləyir, hər iki ölkənin təməl maraqlarının, suverenliyinin, təhlükəsizliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasında bir-birinə qətiyyətli dəstək verirlər".

Başqa sözlə, Azərbaycan və Çin Qərb dövlətlərindən fərqli olaraq, başqa xalqların seçiminə, suveren dövlətlərin daxili işlərinə qarışmır, heç kimi özünə oxşatmağa, yaxud özünün yolu ilə getməyə məcbur qoymur. Bu baxımdan, dünyanın siyasi və iqtisadi inkişaf mərkəzinin Qərbdən Şərqə doğru yerdəyişməsi bundan sonrakı düzənin daha adil, sabit və proqressiv ola biləcəyinə işarə edir. Dünyanın mərkəzi, bəli, Avroatlantikadan Asiyaya - Şərqə keçir. Doğrudur, Azərbaycan bir Avropa ölkəsidir, ancaq məlum səbəblərdən Avropa İttifaqında yeri yoxdur. Çünki bunu Azərbaycan istəsə də, Avropada istəməzlər. Ona görə Azərbaycan Asiyada da öz yeini tutur. Çünki Azərbaycan həm də bir Asiya ölkəsidir. Azərbaycan prezidentinin Çinə indiki səfəri də, imzalanan sənədlər də, verilən bəyanatlar da rəsmi Bakının yeni qlobal tendensiyalara adekvat reaksiyası, çevik strateji refleksidir. Səfərin yüksək statusu, yüksək səviyyədə qarşılanma, görüşlər, birgə bəyanatlar, uzlaşan maraqlar, eyni hədflər deməyə əsas verir ki, Azərbaycan və Çin artıq bir-birinin simasında etibarlı strateji tərəfdaşlar qazandılar. Bütün bunlara əsaslanaraq deyə bilərik ki, Azərbaycan prezidentinin Çinə dövlət səfəri çox uğurlu və effektlə keçir. Bu, Azərbaycanın dünyada artan çəkisinin və rolunun da bir daha təsdiqidir.

P.S. Çin Azərbaycanın Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri Müşavirəsində (AQEM) sədrliyini dəstəkləyir . Bu, kiçik uğur deyil, tarixi nailiyyətdir: Azərbaycan bu mexanimlə - AGEM-lə) Asiya qitəsinin siyasi gündəliyinə, dinamikasına qoşuldu. Qərblə əlaqəni saxlamaqla, Şərqlə əlaqələrində gücləndirir. Bu, "yüksək diplomatik pilotaj" nümunəsidir.

Bahəddin Həzi, bizimyol.info