ATƏT in Minsk Qrupu: nəticəsiz vasitəçilik və itirilmiş imkanlar ŞƏRH

ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyəti uzun illər ərzində Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin həlli istiqamətində aparılan beynəlxalq səylərin əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunurdu. Lakin ötən dövrün təhlili göstərir ki, bu qurumun fəaliyyəti münaqişənin ədalətli və davamlı həllinə nail olmaq baxımından gözlənilən nəticələri vermədi. İllərlə davam edən danışıqlara, çoxsaylı görüşlərə və müxtəlif diplomatik təşəbbüslərə baxmayaraq, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin işğalı uzun müddət davam etdi. Buna görə də Minsk Qrupunun fəaliyyəti Azərbaycan cəmiyyətində daha çox nəticəsiz vasitəçilik və prosesin uzadılması kimi qiymətləndirilirdi.
ATƏT-in Minsk Qrupu 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə yardım göstərmək məqsədilə yaradılmışdı. Qrupun əsas vəzifəsi tərəflər arasında danışıqların aparılmasına şərait yaratmaq, münaqişənin siyasi həllinə nail olmaq və regionda sabitliyin bərqərar edilməsinə töhfə vermək idi. Lakin bu məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün zəruri olan konkret və təsirli addımlar uzun illər ərzində atılmadı. Danışıqlar prosesi davam etsə də, işğal faktı aradan qaldırılmadı, yüz minlərlə azərbaycanlının doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ təmin olunmadı və münaqişənin kökündə dayanan problemlər öz həllini tapmadı.
Azərbaycan tərəfi hər zaman münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həll edilməsinin vacibliyini vurğulayırdı. Dövlətimizin mövqeyi ondan ibarət idi ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi müzakirə predmeti ola bilməz. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılmasına dair tələblər öz əksini tapmışdı. Bununla belə, həmin sənədlərin tələblərinin yerinə yetirilməsi üçün beynəlxalq ictimaiyyətin gözlənilən səviyyədə təsirli mexanizmlər tətbiq etməməsi münaqişənin uzun müddət davam etməsinə şərait yaratdı.
Minsk Qrupunun fəaliyyətinə münasibətdə əsas narazılıqlardan biri də danışıqlar prosesinin konkret nəticələrə deyil, daha çox görüşlərin keçirilməsinə və bəyanatların səsləndirilməsinə yönəlməsi idi. Müxtəlif illərdə çoxsaylı görüşlər təşkil olunsa da, işğal altında olan ərazilərin azad edilməsi, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması və münaqişənin hüquqi əsaslarla həlli istiqamətində ciddi irəliləyiş əldə edilmədi. Bu vəziyyət cəmiyyətdə vasitəçilik fəaliyyətinin real nəticələrindən çox, onun formal xarakter daşıdığı barədə fikirləri gücləndirirdi.
Əslində, münaqişənin həlli üçün beynəlxalq vasitəçilik yalnız tərəfləri danışıqlar masası arxasında toplamaqla məhdudlaşmamalıdır. Vasitəçilər beynəlxalq hüququn prinsiplərinin tətbiqinə, qəbul olunmuş qərarların icrasına və davamlı sülhün təmin edilməsinə də töhfə verməlidirlər. Əgər uzun illər davam edən danışıqlar münaqişənin əsas səbəblərini aradan qaldırmırsa, bu zaman həmin prosesin səmərəliliyi ciddi şəkildə sual altına düşür. Minsk Qrupunun fəaliyyəti də məhz bu baxımdan Azərbaycan ictimaiyyətinin tənqidinə məruz qalırdı.
Münaqişənin uzanması Azərbaycanın sosial, iqtisadi və humanitar həyatına ağır təsir göstərirdi. İşğal nəticəsində yaşayış məntəqələri dağıdılmış, tarixi və mədəni irsə ciddi ziyan dəymiş, çoxsaylı ailələr öz doğma torpaqlarından didərgin düşmüşdü. İnsanların illərlə öz evlərinə qayıda bilməməsi münaqişənin yalnız siyasi məsələ olmadığını, eyni zamanda ciddi humanitar problemlər yaratdığını göstərirdi. Belə bir şəraitdə beynəlxalq vasitəçilik mexanizminin daha təsirli fəaliyyət göstərməsi və problemin həlli üçün konkret nəticələr əldə etməsi gözlənilirdi.
Azərbaycan isə bütün bu illər ərzində öz mövqeyini beynəlxalq hüquqa, tarixi həqiqətlərə və ölkənin ərazi bütövlüyü prinsipinə əsaslandırırdı. Dövlətimiz münaqişənin sülh yolu ilə həllinə üstünlük versə də, danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalması və işğalın davam etməsi yeni reallıqların yaranmasına səbəb oldu. Azərbaycan siyasi, iqtisadi və hərbi potensialını gücləndirərək öz milli maraqlarını qorumaq istiqamətində ardıcıl addımlar atdı. Bu prosesdə dövlətin güclənməsi, xalqın birliyi və ordunun döyüş qabiliyyətinin artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
2020-ci ildə Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ başlandı. Azərbaycan Ordusunun qazandığı Zəfər regionda yeni reallıqlar yaratdı və uzun illər davam edən münaqişənin əvvəlki mərhələsini başa çatdırdı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan öz suverenliyini ölkənin bütün ərazisində bərpa etdi. Beləliklə, uzun illər ərzində beynəlxalq vasitəçilik çərçivəsində həllini tapmayan məsələlər Azərbaycanın suveren hüquqlarının həyata keçirilməsi ilə bağlı yeni mərhələyə keçdi.
Bu hadisələr Minsk Qrupunun fəaliyyətinin nəticələrini yenidən qiymətləndirmək üçün mühüm əsas yaratdı. Qurumun mövcud olduğu dövrdə münaqişənin həlli istiqamətində çoxsaylı diplomatik təşəbbüslər həyata keçirilsə də, işğala son qoyulması və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi məsələsində onun fəaliyyəti gözlənilən nəticəni vermədi. Bu səbəbdən Azərbaycan cəmiyyətində Minsk Qrupunun fəaliyyətinin imitasiya xarakteri daşıdığı barədə fikirlər geniş yayıldı. Bu qiymətləndirmənin əsasını uzunmüddətli danışıqlar prosesinin münaqişənin real həllinə gətirib çıxarmaması təşkil edirdi.
Bununla yanaşı, baş verən hadisələr bir daha göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində sülhün təmin edilməsi üçün yalnız bəyanatlar və diplomatik görüşlər kifayət etmir. Beynəlxalq hüququn prinsipləri ardıcıl şəkildə müdafiə olunmalı, qəbul edilən qərarların həyata keçirilməsi üçün təsirli mexanizmlər mövcud olmalıdır. Əks halda, münaqişələr illərlə davam edə, humanitar problemlər dərinləşə və regionda sabitliyin təmin olunması çətinləşə bilər. Minsk Qrupunun təcrübəsi bu baxımdan mühüm nəticələr çıxarmağa imkan verir.
Azərbaycanın əldə etdiyi tarixi Zəfər və suverenliyin tam bərpası ölkənin müasir tarixində mühüm mərhələ təşkil edir. Bu nailiyyət dövlətin gücünü, xalqın birliyini və milli maraqların müdafiəsində qətiyyətli mövqenin əhəmiyyətini nümayiş etdirdi. Eyni zamanda, münaqişənin uzun illər davam etməsi beynəlxalq vasitəçilik institutlarının məsuliyyəti və səmərəliliyi barədə ciddi suallar doğurdu. Regionda davamlı sülhün təmin olunması üçün bundan sonra da qarşılıqlı hörmətə, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə əsaslanan münasibətlərin inkişafı vacibdir.

Günel İsmayılzadə
YAP Ordubad rayon təşkilatının fəalı