Avrasiyanın siyasi nəbzi

2026-cı ilin strategiyası və regional əməkdaşlıq manifesti

Avrasiya məkanında milli iradəyə söykənən yeni güc mərkəzinin formalaşması prosesi müşahidə olunmaqdadır. Dekabrın 26-da Astanada keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər və TÜRKPA-nın 2026-cı il üçün müəyyən etdiyi Avrasiya əməkdaşlıq gündəliyi artıq, sadəcə, iş planı deyil. Bu, Türk dünyasının siyasi inteqrasiyasının dönməz xarakter aldığını göstərən strateji manifestdir. Təşkilat parlament diplomatiyasını regional əlaqələrin inkişafında əsas dayağa çevirir.

Qlobal geosiyasətin ağırlıq mərkəzinin Qərbdən Şərqə doğru yerdəyişməsi fonunda Türk dövlətlərinin parlament diplomatiyası vasitəsilə həyata keçirdiyi siyasi həmlə regionun gələcək taleyini müəyyən edən həlledici amilə çevrilir. Mövcud proseslərin siyasi analizi göstərir ki, TÜRKPA artıq vahid siyasi iradənin qanunvericilik bazasını formalaşdıran və Türk dövlətlərinin suverenliyini qlobal təhdidlərdən qoruyan institusional qalxana transformasiya olunur. TÜRKPA-nın Baş katibi Ramil Həsənin Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisinin sədri Yerlan Koşanovla Astanada keçirdiyi görüş təşkilatın siyasi çevikliyinin göstəricisidir. Baş katibin təqdim etdiyi geniş fəaliyyət hesabatı, o cümlədən Türkiyə, Qırğızıstan, Macarıstan, Özbəkistan və xüsusilə Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinə (ŞKTC) həyata keçirilən rəsmi səfərlər TÜRKPA-nın coğrafi əhatəsinin xeyli dərəcədə genişləndiyini sübut edir. Xüsusilə ŞKTC-yə səfər və orada aparılan danışıqlar Türk dünyasının Aralıq dənizi hövzəsindəki maraqlarının qorunması və Lefkoşanın beynəlxalq izolyasiyasının yarılması istiqamətində atılan cəsarətli siyasi addımdır.

Baş katib Ramil Həsənin Cenevrədə keçirilmiş Parlamentlərarası İttifaqın 151-ci Assambleyasında TÜRKPA-nın fəal iştirakı barədə verdiyi məlumat təşkilatın qlobal parlamentarizmdəki yerini möhkəmləndirmək əzmini nümayiş etdirir. TÜRKPA artıq qlobal gündəliyin müzakirəsində iştirak edən və Türk dünyasının səsini Cenevrə kimi beynəlxalq mərkəzlərdə ucaldan nüfuzlu platformadır. Yerlan Koşanovun təşəbbüslərə verdiyi dəstək və qısa müddətdə görülən işlərdən məmnunluğu Türk dövlətləri arasında siyasi konsensusun yüksək səviyyədə olduğunu təsdiqləyir. Qazaxıstan parlamentinin sədrinin növbəti ilin birinci yarısında Azərbaycana planlaşdırılan rəsmi səfəri və TÜRKPA Beynəlxalq Katibliyini ziyarət etmək niyyəti isə Bakının proseslərdəki mərkəzi rolunu, təşkilatın beyin mərkəzi kimi əhəmiyyətini bir daha vurğulayır. TÜRKPA-nın 2026-cı il gündəliyi Türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun dərinləşdirilməsini, qanunvericilik bazalarının unifikasiyasını hədəfləyən ambisiyalı siyasi layihədir. Burada əsas məqsəd siyasi təfəkkürün, dövlətçilik ənənələrinin vahid məxrəcə gətirilməsidir.

TÜRKPA çərçivəsində qəbul edilən model qanunlar, siyasi bəyanatlar üzv dövlətlərin xarici siyasət kurslarının koordinasiya edilməsinə, beynəlxalq platformalarda vahid mövqedən çıxış edilməsinə xidmət edir. 2026-cı ilin strateji hədəfləri sırasında Türk dövlətlərinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşı yönəlmiş xarici təhdidlərə qarşı vahid siyasi müqavimət mexanizminin yaradılması xüsusi yer tutur. Türk dünyası artıq vahid siyasi orqanizm kimi hərəkət etməyin zəruriliyini dərk edir. Tarixən Avrasiya məkanı böyük imperiyaların toqquşma meydanı və nüfuz dairələri uğrunda mübarizə arenası olmuşdur. Lakin TÜRKPA-nın fəaliyyəti və Türk Dövlətləri Təşkilatının siyasi iradəsi nəticəsində regionda yeni reallıq formalaşmaqdadır.

Avrasiyada yeni əməkdaşlıq konsepsiyası mahiyyət etibarilə regionun kənar qüvvələrin istər Qərb, istər Şimal, istərsə də Uzaq Şərqin siyasi diktəsindən azad edilməsini və Türk dövlətlərinin öz taleyini müstəqil şəkildə müəyyən etmək haqqını bəyan edir. TÜRKPA-nın strateji əlaqələrin inkişafındakı rolu məhz bu suverenliyin qorunmasında özünü tam formatda göstərir. Təşkilat üzv dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipini əsas tutaraq, eyni zamanda, xarici təzyiqlərə qarşı kollektiv siyasi immunitet formalaşdırır. Avrasiyanın siyasi xəritəsində Türk zolağının yaranması Qərb və Şərq arasında siyasi tarazlaşdırıcı faktor rolunu oynayan Üçüncü Qütbün meydana gəlməsi deməkdir.

Həmin qütb nə Qərbin liberal dəyərlərinin ekspansiyasına, nə də Şərqin avtoritar modellərinin təzyiqinə boyun əyməyən, öz milli-mənəvi və siyasi ənənələrinə söykənən unikal dövlətçilik modelini təqdim edir. Strateji əlaqələrin inkişafı, şübhəsiz ki, təhlükəsizlik məsələlərindən yan keçə bilməz. TÜRKPA-nın 2026-cı il gündəliyi hərbi-siyasi əməkdaşlığın qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsini də ehtiva edir. Azərbaycanın Vətən müharibəsindəki Zəfəri və antiterror əməliyyatları ilə suverenliyini tam bərpa etməsi Türk dünyasında hərbi-siyasi ittifaqların effektivliyini əyani şəkildə sübuta yetirmişdir.

Şuşa Bəyannaməsi ilə başlayan müttəfiqlik modeli TÜRKPA vasitəsilə bütün Türk dünyasına yayılmaq potensialına malikdir. Parlamentlər səviyyəsində müdafiə və təhlükəsizlik komitələrinin sıx əməkdaşlığı, terrorizm, separatizm və ekstremizmlə mübarizədə vahid hüquqi yanaşmaların işlənib hazırlanması, informasiya təhlükəsizliyi, kiberhücumlara qarşı birgə fəaliyyət, bütün bunlar strateji əlaqələrin siyasi tərkib hissəsidir.

TÜRKPA-nın strateji fəaliyyətinin ən prinsipial istiqamətlərindən biri Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin Türk dünyasına siyasi inteqrasiyasıdır. Astana görüşündə Baş katib tərəfindən xüsusi vurğulanan ŞKTC səfəri 2026-cı ilin beynəlxalq izolyasiyasının yarılması istiqamətində həlledici dövr olacağının anonsudur. TÜRKPA ŞKTC parlamentarilərinin təşkilatın işində fəal iştirakını təmin etməklə faktiki olaraq diplomatik tanınma prosesinin siyasi zəminini hazırlayır. Kipr türklərinin hüquqlarının müdafiəsi və onların ədalətli səsinin dünyaya çatdırılması qurumun mənəvi və siyasi borcudur.

Qloballaşma və kosmopolitizm dalğaları qarşısında milli dövlətçilik ənənələrinin qorunması, gənc nəslin milli ruhda tərbiyə olunması TÜRKPA-nın fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindəndir. Ortaq dərsliklərin hazırlanması, tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və türkofobiya ilə sistemli mübarizə aparılması təşkilatın ideoloji cəbhədəki strateji vəzifələridir. TÜRKPA-nın Astanada müzakirə olunan 2026-cı il gündəliyi və Avrasiyada yeni əməkdaşlıq strategiyası Türk dünyasının siyasi yetkinlik dövrünə qədəm qoyduğunun göstəricisidir.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ