Avropa enerji bazarını necə dəyişir və kim bundan qazanc əldə edir

2026-cı ilin oktyabr ayında ABŞ rekord səviyyədə ikinci ən yüksək aylıq mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ixrac həcminə çatdı. Avropa əsas təyinat yerinə çevrildi və istilik mövsümü ərəfəsində Amerika yanacağının alışını təxminən bir milyon ton artırdı.

Oxuməni.az xəbərl verir ki, bu barədə LSEG analitik şirkətinin məlumatında deyilir. Məlumata görə, ixrac artımı yüksək qlobal qiymətlər, Avropadan tələbat və Amerika istehsal gücünün artması ilə əlaqədardır.

Bu rəqəmlər qlobal enerji bazarının genişmiqyaslı yenidən qurulmasını əks etdirir. Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı işğalından sonra Avropa İttifaqı Rusiya qazını rədd etməyə başladı. Fars körfəzindən enerji təchizatını dayandıran Yaxın Şərqdəki müharibə əlavə risklər yaratdı.

Reuters tərəfindən dərc edilən LSEG məlumatlarına görə, ABŞ-dan Avropaya mayeləşdirilmiş təbii qaz daşınması sentyabr ayında 5,91 milyon tondan 2026-cı ilin oktyabr ayında 6,89 milyon tona qədər artıb. Beləliklə, ay ərzində Avropaya əlavə 980.000 ton yanacaq göndərilib ki, bu da təxminən 16,6% artım deməkdir.

Eyni zamanda, Asiyaya daşınmalar 2,84 milyon tondan 2,73 milyon tona qədər azalıb. Misir təxminən 680.000 ton mayeləşdirilmiş təbii qaz alıb, Latın Amerikasına ixrac isə 530.000 tondan 680.000 tona qədər artıb.

Daha təxminən 590.000 ton qaz ABŞ terminallarında son təyinat yeri olmadan qalıb. Bu cür daşınmalar qlobal bazar vəziyyətindən asılı olaraq istiqamətini dəyişə bilər.

Bu, mayeləşdirilmiş təbii qazın boru kəməri qazına nisbətən üstünlüklərindən biridir. Mayeləşdirilmiş təbii qaz müəyyən müqavilə şərtləri altında marşrutunu dəyişə bilən tankerlərlə daşınır. Bu, treyderlərə qiymətlərin daha yüksək olduğu yerlərdə yanacağı satmaq imkanı yaradır.

Eyni zamanda, bu cür əməliyyatların gəlirliliyi nəqliyyat xərclərindən, gəmi icarəsindən və müqavilə öhdəliklərindən asılıdır.

Avropa Amerika LNG alışını niyə artırır?

Amerika ixracatının artması Avropa ölkələrinin 2026-2027-ci il istilik mövsümünə hazırlıqları ilə üst-üstə düşdü. Rusiya boru kəməri tədarükünün azalmasından sonra Avropa dəniz yolu ilə qaz idxalından xeyli asılı hala gəldi.

Bu qazı almaq üçün AB ölkələri yenidən qazlaşdırma terminallarını genişləndirib və yeni müqavilələr imzalayıblar. Lakin, hətta inkişaf etmiş infrastruktur belə ucuz yanacaq təmin etmir, çünki Avropa şirkətləri Çin, Yaponiya və Cənubi Koreyadan olan alıcılarla rəqabət aparmalıdırlar.

Beynəlxalq Enerji Agentliyi (BEA) 3 noyabrda dərc edilmiş Qlobal Qaz Təhlükəsizliyi İcmalı 2026 hesabatında aşağı qaz ehtiyatları və qlobal tədarükdəki qeyri-sabitlik ilə əlaqəli risklər barədə xəbərdarlıq edib.

Agentliyin məlumatına görə, Avropa istilik mövsümünə on ildən çox müddətdə ən aşağı qaz saxlama tutumu ilə daxil olur. Bu, şiddətli şaxtalar və ya nəqliyyatın pozulması risklərini daha da artırır.

Yaxın Şərqdəki müharibə vəziyyətin daha da mürəkkəbləşməsinə səbəb olur. 2026-cı ildə Hörmüz boğazından keçən hərbi əməliyyatlar və gəmiçilikdəki fasilələr Fars körfəzindən, əsasən Qətərdən qaz ixracını məhdudlaşdırdı. Amerika LNG əsas alternativlərdən birinə çevrildi, çünki ABŞ Hörmüz boğazından keçmədən Avropaya qaz tədarük edə bilər.

Qazın qiyməti niyə artır və Avropanın Asiya ilə necə rəqabət aparması
Amerika ixracatının artmasının səbəblərindən biri yüksək qlobal qiymətlərdir. Oktyabr ayında Avropa TTF qiymət göstəricisi və Asiya JKM orta hesabla milyon Britaniya istilik vahidi (MMBtu) üçün təxminən 28 dollar təşkil etdi. Hər iki göstərici 2022-ci il enerji böhranından bəri ən yüksək səviyyələrindən bəzilərində idi.

Bu göstəricilər arasındakı fərq qaz tankerlərinin marşrutlarına təsir göstərir. Asiyalı alıcılar daha yüksək qiymətlər təklif etdikdə, bəzi LNG Asiyaya göndərilir. Qiymətlər birləşərsə, Amerika terminallarından daha qısa məsafə səbəbindən Avropa marşrutu daha cəlbedici olur.

Oktyabr ayında qiymət fərqi azalaraq Avropaya tədarükün artmasına səbəb oldu. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin hesablamalarına görə, qlobal LNG ticarəti son on ildə 60%-dən çox artmışdır. Əsas amillərdən biri Amerika ixrac potensialının genişlənməsi idi.

Nəticədə, Asiyada yanacaq çatışmazlığı indi Avropa qiymətlərinə daha tez təsir göstərir və Avropa alışlarının artması Asiya istehlakçıları üçün qaz qiymətlərini artıra bilər.

ABŞ necə Ən Böyük Qaz İxracatçılarından birinə çevrildi

Cəmi on il əvvəl ABŞ mayeləşdirilmiş təbii qazın genişmiqyaslı ixracını inkişaf etdirməyə yeni başlayırdı. Bu gün Amerika sənayesi onlarla ölkəyə yanacaq tədarük edir.

Bu artım, xüsusən də şist qazının işlənməsi texnologiyaları sayəsində təbii qaz istehsalı ilə əlaqədardır. Eyni zamanda, şirkətlər ixrac terminallarının tikintisinə milyardlarla dollar sərmayə qoyublar.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci yarısında Amerika LNG ixracı gündə orta hesabla 17,4 milyard kub fut təşkil edib. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 23% çoxdur.
Bu artım yeni istehsal güclərinin işə salınması və mövcud obyektlərin genişləndirilməsi ilə əlaqədardır.

Əsas layihələrə Luizianadakı Plaquemines LNG, Texasdakı Corpus Christi LNG və 2026-cı ilin aprelində ixracata başlayan Golden Pass LNG daxildir. Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı işğalından sonra Avropa Amerika qazı üçün əsas bazarlardan birinə çevrilib. İxracın genişləndirilməsi ABŞ-a beynəlxalq enerji bazarındakı mövqeyini gücləndirməyə imkan verir.

Amerika ixracının artmasından kim faydalanır?
İxracın artması qaz istehsalçıları, terminal operatorları, beynəlxalq treyderlər və gəmiçilik şirkətləri üçün əlavə imkanlar yaradır. Amerikanın ən böyük LNG ixracatçılarından biri Luizianadakı Sabine Pass terminalını və Texasdakı Corpus Christi terminalını idarə edən Cheniere Energy-dir.

Onun biznesi əsasən uzunmüddətli müqavilələrə əsaslanır. Buna görə də, qlobal qiymətlərin artması həmişə mənfəətin mütənasib artmasına səbəb olmur: qazın əhəmiyyətli bir hissəsi əvvəlcədən razılaşdırılmış düsturlar əsasında satılır.

Amerika bazarındakı digər əsas oyunçular arasında Venture Global, ExxonMobil və QatarEnergy var. Texasdakı Golden Pass LNG xüsusilə bariz nümunədir. Layihə Qətərin QatarEnergy və American ExxonMobil şirkətlərinə məxsusdur. Reuters-in məlumatına görə, şirkət oktyabr ayında dörd LNG yükü göndərib - bu, sentyabr ayında göndərilən həcmdən ikiqat çoxdur.

QatarEnergy üçün Amerika aktivləri strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki onlar Fars körfəzi vasitəsilə daşınma problemləri fonunda təchizat mənbələrini şaxələndirməyə imkan verir.

Beynəlxalq treyderlər də regionlar arasındakı qiymət fərqlərindən faydalana bilərlər. Lakin, qaz qiymətləri və nəqliyyat xərcləri daim dəyişdiyindən, bu cür ticarət risklərlə doludur.

Bu arada, Avropa elektrik stansiyaları, kimya zavodları və digər böyük istehlakçılar üçün bahalı qaz daha yüksək istehsal xərcləri deməkdir.

Əziz Mustafa