Avropa “mərkəzçiləri” böhran içindədir; səbəb və nəticələr ANALİTİKA

Budapeşt, 25 fevral, AZƏRTAC

Avropa siyasəti getdikcə daha çox etimad böhranı adlandırılan bir məqam yaşayır, amma bu, əslində, cəmiyyətlə siyasi əsas axın arasında daha dərin bir uçurumu təmsil edir. AZƏRTAC Avropa mediasının monitorinqinə əsaslanaraq bu qısa analitik məqalədə həmin trendin səbəblərini araşdırmağa çalışacaq.

İlk baxışdan Avropada ideya çatışmazlığı yoxdur: strategiyalar dərc olunur, islahatlar müzakirə edilir, komitələr işləyir və liderlər müntəzəm olaraq tarazlıq və davamlılıq vəd edirlər. Lakin getdikcə daha çox vətəndaş siyasi “mərkəz”in çox danışdığını, amma az yenilik təklif etdiyini hiss edir. Nəticədə “proses”, “kompromis” və “tarazlıq” kimi sözlər üzərində qurulmuş mülayimlik ritorikası öz inamını itirir.

Cəmi bir neçə onillik əvvəl “əsas axın” anlayışı etibarlılıq və praqmatizmlə əlaqələndirilib. “Mərkəzçi” siyasi partiyalar qəfil çevrilişlər olmadan mürəkkəb cəmiyyətləri idarə edə bilən qüvvələr kimi qəbul edilirdi. Lakin bu gün həmin ifadə getdikcə köhnəlmiş və əlaqədən çıxmış bir sistemin sinonimidir. Müasir Avropanın paradoksu ondadır ki, siyasi “mərkəz” enerjisini və etibarlılığını itirib, amma qitənin əsas idarəetmə mexanizmi olaraq qalmaqdadır.

Baş verənlərin yalnız populizmin artması ilə izah edilə bilməyəcəyini anlamaq vacibdir. Son illərdə şahidi olduğumuz tendensiya daha fundamental siyasi dəyişiklikdir. Demokratik ölkələrin vətəndaşları hazırda donmuş kimi görünən sistemləri getdikcə daha çox rədd edirlər, ətrafdakı dünya isə sürətlə dəyişir. Belə bir vəziyyətdə “köhnəni məhv etməyi” vəd edən siyasi qüvvələrin cəlbediciliyi ideologiya ilə deyil, hiss olunan durğunluq arasında dəyişiklik istəyi ilə izah olunur.

Demokratiya formal olaraq fəaliyyət göstərib nəticələr versə belə, insanlar artıq bunu irəliyə doğru bir hərəkət kimi qəbul etmirlər. Donald Tramp kimi qətiyyətli siyasətçilərin qələbələri, Böyük Britaniyanın Aİ-dən çıxması və ya Fransa və Almaniyada davamlı siyasi dəyişikliklər yalnız radikal dəyişikliklərə səs vermək kimi qəbul edilə bilməz. Bunlar bir çox cəhətdən həm də mövcud nizamdan narazılığın ifadəsidir. Seçicilər sürətli və görünən dəyişikliklər axtarır, siyasi sistemlər isə ehtiyatlı, tədrici addımlarla cavab verir. Bu qırılmada qeyri-ənənəvi həllər daha ümidverici görünür və sabitlik biganəlik kimi qəbul edilməyə başlayır.

Bu tendensiya sosioloji məlumatlarla təsdiqlənir. Son illərdə aparılan beynəlxalq sorğulara görə, inkişaf etmiş demokratiyalarda vətəndaşların yalnız kiçik bir hissəsi hökumətlərinin gələcək nəslin həyatını həqiqətən yaxşılaşdırdığına inanır. Bu şübhə əbəs yerə yaranmır. Bir çox siyasi təşəbbüslər müasir dünyanın üzləşdiyi böyük böhranlarla müqayisədə çox kiçik görünür.

Ən yaxşı nümunə ətraf mühit siyasətidir. Plastik məmulatların istifadəsini məhdudlaşdırmaq və ya evdə enerjiyə qənaət etməyi təşviq etmək problemin həllində iştirak hissi yarada bilər, lakin bir çox vətəndaş üçün bu, simvolik siyasət kimi hiss olunur. Elitalar şəxsi təyyarələrlə uçmağa və ya böyük enerji istehlakı ilə nəhəng data mərkəzləri qurmağa davam edərkən, insanlardan “öz töhfələrini vermələri” istənildikdə, ədalətsizlik hissi yaranır. Sanki milyonlarla insanın kiçik qurbanları sadəcə bir neçə nəfərin davamlı imtiyazları üçün şirma rolunu oynayır.

Texnoloji inqilablardan geosiyasi dəyişikliklərə qədər davam edən qlobal dəyişikliklər dövründə suverenlik anlayışı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Son illərdə bu ritorika, əsasən, sağçı siyasi qüvvələr tərəfindən mənimsənilib, çünki o, nəzarətin itirilməsi hissini ifadə edir. Bir çox vətəndaş qərarların uzaq bir yerdə - beynəlxalq qurumlarda, böyük korporasiyalarda və ya bürokratik strukturlarda qəbul edildiyini düşünür. “Nəzarəti geri almaq” şüarları insanların dövlətə qarşı çıxdıqları səbəbindən deyil, hadisələr üzərində təsir hissini bərpa etmək istədikləri üçün səslənir.

Lakin problem ondadır ki, suverenlik yalnız sistem əleyhinə hərəkatların alətinə çevrilməməli, demokratik sistemdə siyasi prosesin həmmüəllifləri kimi vətəndaşların özlərinə məxsus olmalıdır. Cəmiyyət görməlidir ki, onun siyasi, iqtisadi və ya vətəndaş seçimləri real mahiyyət daşıyır. Lakin bir çox avropalı bunun əksini hiss edir.

Sual yaranır: Avropada “demokratiya” kimi tanınan sistemə etimadı necə bərpa edə və siyasi “mərkəz”i hansı üsulla yeniləyə bilərik? Bir çox analitik hesab edir ki, ilk növbədə, köhnəlmiş siyasi ritorikadan imtina etmək lazımdır. Vətəndaşlar ümumi ifadələrə və diplomatik formullara getdikcə daha çox meyllidirlər. Səmimi danışan və problemlərin mürəkkəbliyini etiraf edən liderlər, hətta cavabları qüsurlu olsa belə, bürokratik formulların arxasında gizlənən siyasətçilərdən daha çox etimad yaradırlar.

Ekspertlərin fikrincə, ikinci vacib addım vətəndaş iştirakı üçün kanalların genişləndirilməsidir. Onların iddiasına görə, müasir cəmiyyətlər onilliklər əvvəl yaradılmış siyasi sistemlərdən daha mürəkkəb hala gəlib. Məhz bu səbəbdən onlar hesab edirlər ki, vətəndaş toplantıları, qərarları müzakirə etmək üçün rəqəmsal platformalar və büdcə bölgüsündə ictimai iştirak kimi vasitələr təcrübə deyil, normaya çevrilməlidir. Demokratiya tarixi göstərir ki, insanlara real güc verildikdə, onlar məsuliyyətli və düşünülmüş qərarlar qəbul etməyə qadirdirlər.

Üçüncü element qərarların problemlərin miqyasına uyğun olmasıdır. İqlim böhranı, artan bərabərsizlik, enerji təhlükəsizliyi və texnoloji transformasiya kosmetik tədbirlər deyil, struktur dəyişiklikləri tələb edir. Bu, enerji sistemlərinin, iqtisadi modellərin və hakimiyyətin bölüşdürülməsinin yenidən düşünülməsi deməkdir. Simvolik addımlar siyasi müzakirələrdə təsirli görünə bilər, lakin yalnız sistemli islahatlar fərq yaratmağa qadirdir.

Nəhayət, Avropada vətəndaşların uzun müddətdir mövcud olmayan əsl suverenlik hissini bərpa etmək lazımdır. “Demokratiya bir neçə ildən bir səs verməklə məhdudlaşmamalıdır. Gündəlik qərarlar - nə aldığımız, necə işlədiyimiz, hansı təşəbbüsləri dəstəklədiyimiz və ictimai həyatı necə təşkil etdiyimiz də siyasi prosesin bir hissəsidir. İnsanlar özlərini yalnız seçici kimi deyil, həm də sosial quruluşun fəal iştirakçıları kimi görməyə başladıqda, demokratiya formal prosedur deyil, canlı bir sistemə çevrilir”, - deyə Laslo Pap “EU Observer” qəzetindəki məqaləsində yazır.

Beləliklə, Avropanın problemi ideya və ya resursların çatışmazlığı deyil. Əsas çətinlik siyasi “mərkəz”in tarixi anın miqyasını qəbul etmək istəməməsidir. Dünya onu idarə etmək üçün yaradılmış qurumlardan daha sürətlə dəyişir. Vətəndaşlar sistemə tam tərəfdaş kimi geri dəvət olunana qədər demokratiya tədricən mövqelərini itirəcək və radikal qüvvələr köhnəlmiş modellərdən imtina etmək istəyən yeganə güclər kimi görünəcək.

Avropa siyasətinin gələcəyi “əsas axın”ın hərəkətə olan həvəsini və ambisiyanı, iştirakı və ortaq məsuliyyəti ifadə edən bir ritorikanı bərpa edəcəyi amilindən asılıdır. Dəyişikliklərin sürətlə baş verdiyi bir dünyada yalnız ehtiyatlılığa və tədriciliyə əsaslanan siyasətlər labüd şəkildə gələcək uğrunda mübarizəni uduzmağa başlayır. Buna görə də, Avropa “mərkəzçilərini” çətin dövrlər gözləyir.

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Budapeşt