Ay Yerdən uzaqlaşır..?

...Ay Yerdən ölçülə bilən sürətlə uzaqlaşır və bu da günlərimizi tədricən uzadır, eləcə də bütün planetin tarazlığını dəyişir.

Sabit bir səma rəqsi kimi görünən şey əslində milyonlarla il davam edən yavaş bir transformasiyadır. Əsrlər boyu Ay dövrü sabit görünürdü, qabarma və tutulmaları təsəlliverici bir müntəzəmliklə idarə edirdi. Lakin müasir ölçmələr göstərir ki, bu sabitlik yalnız görünəndir.

SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, The Daily Galaxy xəbər verir ki, Yer ilə onun yeganə təbii peyki arasındakı məsafə ildən-ilə artır. Bu tədricən dəyişiklik vacibdir, çünki planetimizin fırlanmasının mexanikasına təsir göstərir. Qabarma, orbital hərəkət və günün uzunluğu arasındakı əlaqə nəzəri deyil. Bu, fosillərdə sənədləşdirilib və lazer ölçmələri ilə təsdiqlənib.

Yetmiş milyon il əvvəl, Təbaşir dövrünün sonunda, Yerdə bir gün təxminən 23 saat yarım davam edirdi.

2020-ci ildə "Paleoceanography and Paleoclimatology" jurnalında dərc olunmuş bir araşdırmaya görə, alimlər bu nəticəyə ikitaylı mollyusk Torreites sanchezi-nin fosilləşmiş qabıqlarının böyümə xətlərini təhlil edərək gəliblər.

Qeyd edək ki, ağac halqalarına bənzər bu mikroskopik zolaqlar gündəlik böyümə dövrlərini qeyd edir. Alimlər onları sayaraq müəyyən ediblər ki, həmin dövrdə bir il təxminən 372 gündən ibarətdir. Bir ildə daha çox gün hər bir fərdi günün daha qısa olması deməkdir.

Məlumatlar göstərir ki, Ay Yerə daha yaxın idi, daha güclü cazibə qüvvəsi tətbiq edirdi və planetin fırlanmasına daha çox təsir göstərirdi. Bu kəşf fərziyyə deyil. Bu, əhəng daşı yataqlarında qorunan fiziki dəlillərə əsaslanır.

Qabarmalar Ayın geri çəkilməsinə səbəb olur...

Ayın "geri çəkilməsinin" səbəbi qabarma-çəkilmə fizikasındadır. Yer fırlandıqca, Ayın cazibə qüvvəsi okeanlara təsir edərək iki əks qabarma-çəkilmə qabarıqlığı yaradır.

Bu qabarıqlıqlar Ayın mövqeyinə nisbətən bir qədər dəyişkəndir, çünki Yer Ayın orbitində fırlandığından daha sürətli fırlanır.

Bu dəyişmə cazibə qüvvəsi momenti yaradır. Qabarıqlıq Yerin kosmik partnyorunu irəli çəkir və fırlanma enerjisini planetdən Aya ötürür.

Nəticədə, Ay orbital enerji qazanır və daha yüksək orbitə keçir.

NASA-nın mətbuat açıqlamasında ətraflı təsvir edilən ölçmələrə görə: “...Ən böyük kəşflərdən biri Yer və Ayın dırnaq böyüməsi sürəti ilə və ya ildə 3,8 santimetr sürətlə bir-birindən yavaş-yavaş uzaqlaşması idi. Bu genişlənən boşluq iki cisim arasındakı cazibə qüvvəsi qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.”

Ay geri çəkilərkən Yer yavaşlayır…

...Gümüşü kürə enerji qazandıqca, Yer kürəsi bunun bədəlini ödəyir. Ayın orbitini genişləndirmək üçün lazım olan enerji birbaşa planetin fırlanma bucaq impulsundan alınır. Praktikada bu, Yerin fırlanmasının tədricən yavaşladığı deməkdir.

Miçiqan Universitetinin astrofiziki Stiven DiKerbi "The Conversation" üçün yazdığı məqalədə qeyd edib ki, bu fenomen insan ömrü boyu görünməzdir, lakin geri dönməzdir. Fırlanma enerjisi xaricə ötürüldükcə günün uzunluğu tədricən artır. Fərq demək olar ki, mikroskopik görünür - geniş zaman kəsiyində saniyənin sadəcə fraksiyaları qədər. Lakin milyonlarla il ərzində uzandıqda dəyişikliklər əhəmiyyətli olur. Yer kürəsi və onun təbii peyki sabit bir rəqsdə donmuş kimi görünə bilər, lakin onların münasibətləri statik deyil.

Əli Babayev