Azərbaycan dili və mədəniyyəti: Yaddaşımızın səsi

Dil insanlar arasında ünsiyyət və kommunikativ vasitə olmaqdan başqa həm də onun daşıyıcısı və mənsub olduğu etnosun milli - mənəvi dəyərlərinin, kimliyinin qorunub saxlanılmasında ən təsirli vasitələrdən, etibarlı saxlanclardan biri hesab olunur. Əslində dil xalqın keçdiyi inkişaf tarixi ilə qoşa addımlayan, belə bir təkamül prosesinin ayrı-ayrı mərhələlərini özündə cəmləşdirən qeyri-adi mədəniyyət faktoru və linqvistik hadisədir.

Dildə mədəni-tarixi inkişafın ən dərin qatlarını və mərhələlərini və eyni zamanda müasir səviyyəsini izləmək mümkündür. Bu baxımdan dil sözün geniş mənasında ümumfiloloji bir mahiyyət daşımaqla yanaşı, həm də milli tarixi yaddaşın və bir küll halında xalqın tarixi təcrübənin yazıda maddiləşən salnaməsinin yaradılmasında son dərəcə mühüm bir funksiyanı yerinə yetirən sahə olduğunu diqqətdən kənarda saxlamaq olmaz.

Dilin ədəbi-bədii düşüncənin inkişafında, özünü ifadə imkanlarının gerçəkləşməsində rolunu burada xüsusi vurğulamaq lazımdır. Doğrudan da, dil ədəbiyyatın tikinti materialıdır tezisi əbəs yerə işlədilməyib. Ancaq belə bir tezisə qarşı bir anti-tezis də irəli sürmək olar: dil yalnız ədəbiyyatın tikinti materialıdırmı? Belə bir yanaşma dilin digər sahələrdə və çevrələrdə işlənilmə səviyyəsini mədudlaşdırmı?

Əslində dil birmənalı şəkildə elmin, sənətin, yaradıcılığın bütün sahə və istiqamətlərində fəal şəkildə işlənilən, geniş bir şəbəkəni çevrələmək gücündə olan bir anlayışdır.

Əvvəllər dilə real praktik şüur kimi yanaşılan təriflərdə onun insan təfəkkürünün, şüur və düşüncəsinin əsas göstəricisi olması barədə irəli sürülən məlum mülahizələri büsbütün inkar etmək də doğru olmazdı. Düzdür, belə bir dəyərləndirmədə dilin bütün mahiyyəti təfsilatı ilə özünün ifadəsini tapmırdı. Ancaq bununla belə, burada dilə məxsus vacib bir xüsusiyyətin obyektiv izahını tapdığını aydın şəkildə görmək mümkündür.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dillə bağlı müzakirələr zaman-zaman aparılmış, çalın-çarpaz disskusiya və polemikalar əsasən dilin çağdaş vəziyyəti, onun saflığının, ilkinliyinin qorunub saxlanılması, yad təsirlərdən hifz olunması bir qayda olaraq ön plana çıxarılmışdır.

Vaxtilə məşhur pedaqoq, ədəbiyyat tarixçisi və tənqidçi Firidun bəy Köçərli 1913-cü ildə qələmə aldığı “Ana dili” adlı məqaləsində dillə bağlı müzakirələrdə qaldırılan problemlərdən bəhs edərək yazırdı: “Xeyli vaxtdır ki, dil məsələsi məhəlli-müzakirəyə qoyulub, onun üstündə məclislərdə, qəzet sütunlarında və jurnallarda bəhs olunur. Kimi İstanbulda işlənən ədəbi dili tərif edib, onu sair yerlərdə işlənən türk dillərinə tərcih verir, kimi Azərbaycan türklərinin şiveyi-lisanını bəyənib, onun tərəfini saxlayır. Bir paraları da İbn-Yafəs kimi türklər üçün ümumi bir dil təsis etmək fikrindədirlər ki, hər yerdə o dildə danışılıb yazılsın.”

Təbii ki, cəmiyyətdə, ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi həyatda baş verən dəyişikliklər, yeniliklər dilə də təsirsiz ötüşmür. Dil bu intəhasız proseslərin içərisində öz imkanlarını, lüğət fondunu, leksik-qramatik quruluşunu inkişaf etdirməyə doğru istiqamətlənmişdir.

Belə prosesləri dünya dillərinin tarixi təcrübəsində də yaxından izləmək mümkündür. Bu mənada dillər arasında inteqrasiya, dil əlaqələri və münasibətləri heç də dominant və statik səviyyədə dayanmamış, lüğət fondunun zənginləşməsində zərurət üzündən ayrı-ayrı dillərdən söz, leksik vahidlər almaq məcburiyyətində qalmışdır. Dil mübadiləsinin belə bir qaçılmaz şəkil alması dünyada “təmiz dil” anlayışı ideyasını büsbütün inkarını gündəmə gətirir. Bu, hətta eyni dil ailəsinə mənsub olan qohum dillərdə də müşahidə olunan bir haldır.

Türk dilləri içərisində özünəməxsus inkişaf yolu keçən dillərdən biri olan Azərbaycan dili (Azərbaycan türkcəsi) uzun müddət mənsub olduğu coğrafiyada yaşayan xalqların dilləri ilə təmasda olmuş, Şərq-müsəlman dünyasının aparıcı dillərindən olan ərəb, fars dillərinin təsiri ilə özünün lüğət tərkibinə yeni sözlər daxil etmişdir.

Başqa bir faktı da burada xatırlatmaq lazımdır. Belə ki, fars dili orta əsrlərdə Şərq xalqları arasında şeir dili kimi formalaşaraq bir ənənə halına çevrilmiş, türk-Azərbaycan əsilli sənətkarların bir çoxu bu dildə böyük ədəbi hadisəyə çevrilən əsərlər yaratmışlar. Əfzələddin Xaqani Şirvanidən və Nizami Gəncəvidən başlanan bu ənənəni əsrlər boyu davam etdirən şairlərin bu dildə əsərlər yazması onların öz doğma dillərindən imtina etməsi və ya onların mənsub olduqları dilin ifadə imkanlarının məhdudluğu kimi izah oluna bilməz. Eyni vəziyyəti elm dili olan ərəb dilinə münasibətdə də izləmək olar.

Ərəb istilasından və islam dininin yayılmasından dolayı türk dillərinə ərəb sözlərinin və izafət birləşmələrinin işləklik qazanması, bilavasitə istila faktı ilə bağlı idi. Ərəblər eyni zamanda islam mədəniyyətini və dilini də qəbul etdirməkdə israrlı idilər. Bunun nəticəsi olaraq Azərbaycan və digər türk mənşəli dillərin lüğət fonduna çoxsaylı sözlər daxil oldu.

Daha sonralar baş verən ictimai-siyasi proseslər – Azərbaycanın ikiyə bölünməsi, sovet istilası, yeni ədəbiyyat və dil siyasəti, elmi-texniki yeniliklər nəticəsində slavyan-rus və Avropa mənşəli sözlərin anlayış və terminlərin Azərbaycan türkcəsinə “çağrılmamış qonaq kimi daxil olması”na rəvac verildi.

Firidun bəy Köçərlinin həyəcan təbili kimi səsləndirdiyi mülahizələr bu gün də Azərbaycan dili üçün aktual bir problem kimi önə çəkilməkdədir. Azərbaycanın milli müstəqilliyinin ilk illərindən elan olunan bir təkif – ortaq əlifba və dil məsələsinin tam şəkildə həyata keçirilməsi ideyası hələ də öz həllini gözləməkdədir. Əgər biz türk birliyindən əməkdaşlıq və qardaşlığından bəhs ediriksə, onu bir millət, iki dövlət adlandırırıqsa, nə üçün bizim şəhərimizlə yanaşı, az qala qəsəbə və kəndlərimizin müəssisə və təşkilatlarının adlarına, küçə rekamlarına, lövhələrinə mənşəyi və mənası çoxlarına məlum olmayan sözlər çıxarılır?

Bu, heç də dil əlaqələrinin inteqrasiya hadisəsi kimi başa düşülməməlidir, əksinə, milli yaddaşın daşıyıcısı olan dilin sıxışdırılması və onun porensial imkanlarından istifadə etməkdən imtina edilməsindən başqa bir şey deyil.

Reklam və ad göstəricilərində sovet dönəmində geniş yer alan lövhələrin ingilis dilində yerilməsi başa düşüləndir. Bəs ingilis dilinin az qala uşaq bağçasından ali məktəblərə qədər geniş şəbəkəsinin yaradılması Azərbaycan dilinin sıxışdırılması deyilmi? Biz çoxlu dil bilməyin əleyhinə deyilik. O da başa düşüləndir ki, ingilis dili beynəlxalq statusa malik bir dildir. Dünyaya çıxış üçün bu dilin geniş imkanlar yaratması da günün real həqiqətlərindəndir. Ancaq belə geniş imkanlara sahiblənən hər hansı bir dilin digər milli dilləri sıxışdırılmasına heç bir vəchlə imkan verilməməlidir.

İndi dillə bağlı “Qaynar xətt”lərin və monitorinqlərin keçirilməsi də Azərbaycan dilini mövcud təhlükələrdən qoruyacağına ümid bəsləmək olmaz.

Dili xilas etməyin həlli yollarının axtarılması yəqin ki, onun daşıyıcıları olan xalqa həvalə olunmalıdır. Mətbuat səhifələrində, radio-televiziya və saytlarda dili qayğılandıran problem məsələlərə geniş yer ayrılmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Dilin sahibi xalqdır, onun saflığı, yad təsirlərdən qorunması müdafiəsinə qalxmaq səlahiyyətinin xalqdan başqa bir quruma verilməsinin nəticə verməyəcəyi dəfələrlə sınaqdan çıxıb. Yenə nicat yolunu xalqda axtarmaq lazımdır.

Yazı, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Media və Mülki Cəmiyyət İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Azərbaycan dili və mədəniyyəti: milli və bəşəri dəyərlər” adlı layihəsi çərçivəsində çap olunur.

Qürbət Mirzəzadə,

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, AYB-nin və AJB-nin üzvü