Azərbaycan dövlətçiliyinin yeni mərhələsi ŞƏRH

3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müstəqillik tarixində mühüm siyasi hadisənin baş verdiyi tarixdir. Həmin gün keçirilən Prezident seçkilərində Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bu hadisə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini yenicə bərpa etdiyi, ölkənin ciddi siyasi, iqtisadi və sosial çətinliklərlə üzləşdiyi bir dövrə təsadüf edirdi. Ona görə də 3 oktyabrı yalnız seçki tarixi kimi deyil, Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm mərhələlərdən biri kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
1993-cü ilin Azərbaycanı mürəkkəb siyasi mənzərə ilə qarşı-qarşıya idi. Müstəqilliyin ilk illərində dövlət idarəçiliyində ciddi problemlər yaranmış, ölkədə siyasi qarşıdurma dərinləşmiş, iqtisadi vəziyyət ağırlaşmışdı. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü davam edir, torpaqlarımızın işğalı ölkənin təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə ciddi təhdid yaradırdı. Cəbhədə baş verən hadisələrlə yanaşı, ölkə daxilində mövcud olan siyasi gərginlik dövlətin idarə olunmasını daha da çətinləşdirirdi.
Belə bir şəraitdə əsas məsələ müstəqil Azərbaycanın dövlət kimi qorunması və onun gələcək inkişafı üçün möhkəm siyasi əsasların yaradılması idi. Dövlətin idarəçilik imkanlarının zəifləməsi, daxili qarşıdurmaların dərinləşməsi və sosial-iqtisadi çətinliklərin artması müstəqilliyin özünün gələcəyi ilə bağlı narahatlıqları gücləndirirdi. Ölkənin qarşısında dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, sabitliyin təmin olunması və cəmiyyətdə siyasi həmrəyliyin yaradılması kimi mühüm vəzifələr dayanırdı.
Bu mərhələdə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm hadisəyə çevrildi. 1993-cü il iyunun 15-də Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. İyunun 24-dən etibarən isə Milli Məclisin qərarı ilə Prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı. Ölkənin son dərəcə mürəkkəb vəziyyətdə olduğu bir vaxtda dövlət idarəçiliyinə rəhbərlik etmək böyük siyasi məsuliyyət tələb edirdi.
İyundan oktyabra qədər olan dövr Azərbaycanın siyasi tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıdı. Bu müddətdə dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi, ölkənin qarşılaşdığı təhlükələrin aradan qaldırılması və siyasi proseslərin hüquqi çərçivəyə salınması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilən Prezident seçkiləri isə həmin siyasi prosesin mühüm mərhələsi oldu.
Seçkilərin nəticəsinə əsasən, Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bununla da ölkənin siyasi rəhbərliyi xalqın iradəsi əsasında müəyyənləşdirildi və dövlət idarəçiliyində yeni mərhələ başladı. Həmin tarixdən sonra qarşıda duran əsas vəzifələr ölkənin siyasi sabitliyinin möhkəmləndirilməsi, dövlət institutlarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi, iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşdırılması və Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinin təmin edilməsi idi.
Dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi ilk növbədə siyasi sabitlikdən başlayırdı. Sabit siyasi mühit olmadan iqtisadi inkişafı təmin etmək, dövlət institutlarını gücləndirmək və uzunmüddətli layihələr həyata keçirmək çətin idi. Buna görə də ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin yaradılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Sabitliyin bərqərar olması dövlət qurumlarının normal fəaliyyət göstərməsi və qarşıya qoyulan digər vəzifələrin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi üçün şərait yaratdı.
Həmin dövrdə dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri də hüquqi dövlət institutlarının formalaşdırılması idi. Müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün dövlət orqanlarının fəaliyyətinin qanunvericilik əsasında tənzimlənməsi, idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi və hüquqi bazanın möhkəmləndirilməsi zəruri idi. Sonrakı mərhələdə bu istiqamətdə aparılan işlər Azərbaycanın dövlətçilik sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynadı.
1993-cü ildən etibarən ordu quruculuğu da dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri oldu. Həmin dövrdə Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzünün davam etməsi güclü və nizamlı ordu yaradılmasını zəruri edirdi. Pərakəndə hərbi birləşmələrin vahid komandanlıq altında birləşdirilməsi, orduda nizam-intizamın gücləndirilməsi və müdafiə sisteminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində görülən tədbirlər Azərbaycanın təhlükəsizlik imkanlarının artırılmasına yönəlmişdi.
Dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi yalnız siyasi və hərbi sahə ilə məhdudlaşmırdı. Ölkənin iqtisadi vəziyyəti də xüsusi diqqət tələb edirdi. Müstəqilliyin ilk illərində əvvəlki iqtisadi əlaqələrin pozulması, istehsalın azalması, inflyasiya və maliyyə çətinlikləri ölkənin sosial-iqtisadi vəziyyətinə ciddi təsir göstərmişdi. Buna görə də iqtisadi sabitliyin yaradılması və gələcək inkişaf üçün yeni iqtisadi əsasların formalaşdırılması dövlət qarşısında duran mühüm vəzifələrdən idi.
İqtisadi siyasətdə Azərbaycanın malik olduğu təbii və iqtisadi potensialdan səmərəli istifadə edilməsi, xarici investisiyaların ölkəyə cəlb olunması və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi mühüm istiqamətlər təşkil edirdi. Sonrakı illərdə həyata keçirilən enerji layihələri və xarici investorlarla əməkdaşlıq Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə daha sıx inteqrasiyasına imkan verən proseslərin əsasını formalaşdırdı.
Bu baxımdan 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın iqtisadi tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Xarici neft şirkətləri ilə bağlanan bu müqavilə Azərbaycanın enerji potensialının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində istifadəsinə yeni imkanlar açdı. Enerji sektoruna xarici sərmayələrin cəlb edilməsi ölkənin iqtisadi inkişaf perspektivlərinin genişlənməsində mühüm rol oynadı.
3 oktyabr 1993-cü ildən sonrakı dövrdə Azərbaycanın xarici siyasətində də yeni mərhələ formalaşdı. Müstəqil dövlət üçün beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini müəyyənləşdirmək, milli maraqlarını müdafiə etmək və müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı əlaqələr qurmaq mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının genişləndirilməsi, xarici ölkələrlə diplomatik münasibətlərin inkişaf etdirilməsi və ölkənin iqtisadi potensialının beynəlxalq əməkdaşlığa yönəldilməsi xarici siyasətin əsas istiqamətlərindən oldu.
Heydər Əliyevin dövlətçilik fəaliyyətində Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması mühüm yer tuturdu. Dövlətçilik siyasətinin əsas məqsədlərindən biri müstəqil Azərbaycanın siyasi və iqtisadi dayaqlarını möhkəmləndirmək, dövlətin beynəlxalq mövqeyini gücləndirmək və gələcək inkişaf üçün davamlı əsaslar yaratmaq idi. Bu siyasətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif sahələrdə həyata keçirilən tədbirlərin vahid dövlətçilik strategiyası çərçivəsində əlaqələndirilməsi idi.
3 oktyabr 1993-cü il tarixinin əhəmiyyətini məhz bu kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır. Həmin gün Azərbaycan xalqı ölkənin siyasi rəhbərliyini müəyyənləşdirdi. Bu hadisədən sonra dövlət quruculuğu prosesində ardıcıl addımlar atıldı və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün siyasi, iqtisadi və hüquqi əsasların möhkəmləndirilməsi istiqamətində işlər genişləndi.
Tarixi hadisələrin əhəmiyyəti yalnız onların baş verdiyi günlə müəyyən olunmur. Bəzən bir siyasi hadisənin nəticələri uzun illər ərzində özünü göstərir. 3 oktyabr 1993-cü il də Azərbaycan dövlətçiliyinin sonrakı inkişafı baxımından belə tarixlərdən biridir. Bu tarix ölkənin mürəkkəb siyasi mərhələdən keçdiyi bir zamanda dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin başlanmasını ifadə etdi.
Bu gün həmin tarixə nəzər salarkən 1993-cü ilin reallıqlarını unutmamaq vacibdir. Azərbaycan müstəqilliyini qorumaq, ərazi bütövlüyünü təmin etmək, iqtisadi çətinlikləri aradan qaldırmaq və dövlət institutlarını möhkəmləndirmək kimi bir-biri ilə bağlı çoxsaylı problemlərlə üzləşmişdi. Belə şəraitdə dövlətçilik qarşısında duran vəzifələrin həlli ardıcıl və uzunmüddətli siyasət tələb edirdi.
3 oktyabr 1993-cü il məhz belə bir tarixi şəraitdə Azərbaycanın siyasi həyatında yeni səhifə açdı. Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə ölkənin dövlət idarəçiliyində yeni mərhələ başladı. Sonrakı illərdə həyata keçirilən siyasi, iqtisadi və sosial tədbirlər Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi möhkəmlənməsi prosesinin mühüm hissəsinə çevrildi.
Bu tarix həm də dövlətçilik anlayışının mahiyyətini daha dərindən düşünmək üçün əhəmiyyətlidir. Dövlət yalnız müəyyən ərazi və siyasi institutlardan ibarət deyil. Dövlətin gücü onun siyasi sabitliyində, iqtisadi imkanlarında, hüquqi sistemində, milli təhlükəsizliyində və beynəlxalq münasibətlərdə öz maraqlarını müdafiə etmək qabiliyyətində özünü göstərir. 1993-cü ildən sonra Azərbaycanda həyata keçirilən dövlət quruculuğu siyasətinin əsas istiqamətləri də məhz bu sahələri əhatə edirdi.
3 oktyabrın Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yer tutmasının səbəblərindən biri də həmin tarixin müstəqilliyin ilk illərinin mürəkkəb reallıqları ilə bağlı olmasıdır. Bu tarix Azərbaycanın dövlətçilik tarixində bir mərhələdən digərinə keçidi ifadə edir. Bir tərəfdən ölkənin üzləşdiyi ciddi təhlükələr, digər tərəfdən dövlətin qarşısında duran genişmiqyaslı quruculuq vəzifələri yeni siyasi mərhələnin əhəmiyyətini artırırdı.
Bu gün Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişaf tarixini araşdırarkən 3 oktyabr 1993-cü il mühüm siyasi hadisə kimi xüsusi diqqət çəkir. Həmin tarixdən sonra ölkədə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf üçün yeni imkanların yaradılması, ordu quruculuğunun sistemləşdirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi istiqamətində mühüm proseslər baş verdi.
3 oktyabr 1993-cü il həm də gələcəyə hesablanmış dövlətçilik siyasətinin başlanğıc mərhələlərindən biri kimi yadda qaldı. Çünki həmin dövrdə qəbul edilən qərarlar yalnız günün problemlərinin həllinə deyil, Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafına hesablanmışdı. Dövlətin siyasi və iqtisadi dayaqlarının möhkəmləndirilməsi, milli təhlükəsizliyin təmin olunması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi sonrakı inkişaf prosesinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
Tarixə nəzər salmaq keçmişi sadəcə xatırlamaq deyil, dövlətçilik yolunun hansı mərhələlərdən keçdiyini anlamaqdır. 3 oktyabr 1993-cü il də Azərbaycan xalqının müstəqil dövlətçilik yolunda mühüm dönüş mərhələlərindən biri olaraq bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu gün həmin tarixin üzərindən uzun illər keçməsinə baxmayaraq, 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan dövlətçilik tarixinin yaddaşında özünəməxsus yerini qoruyur. Həmin gün Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Qarşıda dayanan mürəkkəb vəzifələrin həlli istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər isə müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu tarixinin mühüm səhifələrini təşkil etdi.
3 oktyabr 1993-cü il – bu tarix Azərbaycanın müstəqillik salnaməsində yalnız bir seçki günü deyil, dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi yolunda mühüm siyasi mərhələ kimi yadda qaldı. Bu tarixin əhəmiyyəti onun Azərbaycan dövlətinin ən mürəkkəb dövrlərindən birində baş verməsi və sonrakı dövlət quruculuğu prosesləri ilə sıx bağlı olması ilə müəyyən edilir. Azərbaycanın müasir tarixində öz xüsusi yeri olan bu gün dövlətçilik yolumuzun mühüm səhifələrindən biri kimi gələcək nəsillər tərəfindən də öyrəniləcək və xatırlanacaqdır.

Nazimə Şamıyeva

YAP Füzuli rayon təşkilatının sədri