Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifəsi ŞƏRH

1918-ci ilin mart hadisələri Azərbaycan tarixində ən faciəli və ağır səhifələrdən biri kimi yadda qalıb. Bu hadisələr yalnız hərbi toqquşma və ya siyasi qarşıdurma deyil, əsasən mülki əhaliyə qarşı həyata keçirilmiş sistemli zorakılıq və qırğınlarla xarakterizə olunur. Buna görə də bir çox tarixçilər və tədqiqatçılar bu hadisələrin tarixdə mülki əhaliyə qarşı törədilmiş soyqırımı kimi qiymətləndirilməsinin zəruri olduğunu vurğulayırlar.

XX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqaz regionunda siyasi vəziyyət olduqca mürəkkəb idi. Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı gərginlik, imperiyaların dağılması və hakimiyyət uğrunda mübarizə bölgədə müxtəlif qüvvələr arasında qarşıdurmalara səbəb olmuşdu. Xüsusilə 1917-ci ildə Rusiya imperiyasının süqutundan sonra bölgədə siyasi boşluq yarandı və müxtəlif silahlı dəstələr bu vəziyyətdən istifadə etməyə başladılar. Bu şəraitdə 1918-ci ilin mart ayında Bakı şəhərində və Azərbaycanın bir sıra bölgələrində baş verən hadisələr geniş miqyaslı qırğınlara çevrildi.

Mart hadisələrinin ən ağır nəticələri mülki əhali arasında hiss olundu. Tarixi mənbələrdə göstərilir ki, Bakıda, Şamaxıda, Qubada və digər bölgələrdə minlərlə azərbaycanlı yalnız milli və dini mənsubiyyətinə görə qətlə yetirildi. Evlər, məktəblər, məscidlər, mədəniyyət abidələri dağıdıldı, şəhər və kəndlər viran qoyuldu. Bu hadisələr təsadüfi zorakılıq aktları deyil, müəyyən plan və məqsəd çərçivəsində həyata keçirilmiş hücumlar kimi qiymətləndirilir.

1918-ci ilin mart qırğınlarının soyqırımı kimi qiymətləndirilməsinin əsas səbəblərindən biri hadisələrin əsas hədəfinin mülki əhali olmasıdır. Qadınlar, uşaqlar, yaşlı insanlar belə bu zorakılıqdan kənarda qalmamışdı. Bir çox şahid ifadələri və arxiv sənədləri göstərir ki, insanların evlərində və ya sığınacaq axtardıqları yerlərdə qətlə yetirilməsi geniş yayılmışdı. Bu faktlar hadisələrin hərbi əməliyyatlardan daha çox etnik təmizləmə xarakteri daşıdığını göstərir.

Tarixçilərin diqqət çəkdiyi digər mühüm məqam isə bu hadisələrin miqyası və sistemli şəkildə həyata keçirilməsidir. Qısa zaman ərzində müxtəlif bölgələrdə eyni tipli qırğınların baş verməsi göstərir ki, bu hadisələr təsadüfi deyil, planlaşdırılmış fəaliyyət nəticəsində baş verib. Bu səbəbdən də 1918-ci ilin mart hadisələri təkcə lokal qarşıdurma kimi deyil, bütöv bir xalqın mülki əhalisinə qarşı yönəlmiş faciə kimi dəyərləndirilir.

Gülnaz Rüstəmova

YAP Babək rayon təşkilatının əməkdaşı