Azərbaycanda heyvanlar üçün satılan SAXTA YEMƏKLƏR ARAŞDIRMA

Azərbaycana heyvan yemləri idxalı sürətlə artır. 2022-ci ildə 48 794 ton həcmində, 32,706 milyon dollar dəyərində heyvan yemi gətirilib ki, bu 2021-ci ilin göstəricilərindən təqribən iki dəfədən çoxdur. Əsas idxal mənbələri Rusiya və Gürcüstan olub. Rusiyadan 25 667 ton (7,561 milyon dollar), Gürcüstandan 12 905 ton (6,000 milyon dollar) yem idxal edilib. Qeyri-ənənəvi tədarükçülər arasında Ukrayna, Türkiyə, Çin və Argentina da var. 2024-cü ilin əvvəllərindən aparılan monitorinqlərə görə, ölkəyə heyvan və quş yemləri dünyanın 31 ölkəsindən gətirilir və cari ilin ilk 9 ayında ümumilikdə heyvan yemi idxalı ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 37%-dən çox artıb. Xüsusilə quş yemi idxalında Rusiya 47% payla liderdir.

Lent.az bu mövzu ilə bağlı dərin araşdırmanı təqdim edir:

Alarkən nəyə diqqət etmək lazımdır?

Heyvan yemini alarkən aşağıdakı məqamlara fikir vermək lazımdır:

Yem növü və uyğunluğu. Hər heyvan növü üçün (mal-qara, quş, qoyun, it, pişik və s.) ayrılmış yemlərdən istifadə edin. Məsələn, damazlıq mal-qara yemi ilə it yemi bir-birindən çox fərqlidir. Yem qabında "yalnız heyvan qidalanması üçün" və ya it-püşik yemi kimi qeyd olan məhsullar seçilməlidir.

Tərkib və qida dəyərləri: Paket üzərində zülal, lif, yağ, vitamin və mineral məzmunu nəzərdən keçirilməlidir. Keyfiyyətsiz yemlərə qatqı kimi çirkli ot, ağac və ya nişasta əlavə oluna bilər. Məlumdur ki, Azərbaycanda yetişdirilən buğdanın 15%-dən çoxu heyvan yemi kimi istifadə olunur ki, bu da istehsalda ciddi keyfiyyət problemi deməkdir. Buna görə, qida dəyərləri yüksək olan, xaninan deyilən standarta uyğun sertifikatlaşdırılmış yemləri seçmək vacibdir.

Sertifikat və istehsalçının etibarı: Yem paketində istehsalçı və idxalçının adı, Azərbaycan və ya beynəlxalq sertifikat nömrəsi, istehsal və son istifadə tarixləri qeyd olunmalıdır. Baytarlıq pasportu və keyfiyyət sertifikatı olan məhsullar üstünlük təşkil edir. Sertifikatlar yoxdursa, yem subyektiv olaraq saxta sayıla bilər.

Saxlama şərtləri: Bağlama tam, zərər görməmiş olmalıdır. Yem rütubətli, qabıqları yararsız və ya küflənmiş olmamalıdır. İsti və nəmlik şəraitində saxlanmış yem qəfil fermentasiya olunaraq heyvanlara ziyan verə bilər. Qoxusu, rəngi normadan fərqli olan, kəskin iy verən yemlər seçilməməlidir.

Qiymət amili: Çox ucuz yemlər şübhəli ola bilər çox vaxt burada xammal keyfiyyəti və təhlükəsizlik zəif olur. Mütləq şəkildə qiymət amilini balansda tutun: bahalı yem keyfiyyət göstəricilərinin daha yüksək olduğunun göstəricisi sayıla bilər.

Saxta yemlər və təhlükələri

Keyfiyyətsiz və ya saxta yemlər heyvanların sağlamlığına ciddi təhlükə yaradır. Belə yemlərdə gizli çirklər (məsələn, aflatoksin kimi göbələk zəhərləri, ağır metallar, pestisid qalıqları) və ya ziyanlı qatqılar ola bilər. Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi və Ümumdünya Ərzaq Təşkilatı bildirir ki, yem istehsalında kimyəvi, bioloji və fiziki təhlükələrin hər mərhələdə qarşısı alınmalıdır. Bu riskləri unutmayın:

Kimyəvi və bioloji çirklənmə: Dağılmış taxıl, küflənmiş ot və balqabaq tumaları yemdə aflatoksin yarada bilər. Bu zəhərli maddə heyvanlarda qaraciyər xəstəliklərinə, xərçəngə səbəb olur. Həmçinin yem istiliklə emal olunmadığı üçün salmonella, E. coli kimi bakteriyalar qala bilər. Ağır metallar (məsələn, civə və ya kadmiy) ot və torpaqdan heyvan bədəninə keçərək heyvan sağlığına uzunmüddətli ziyan gətirə bilər.

Fiziki qatqılar və doldurucular: Bazarda itirilmiş hissəciklər (taxtalar, daş parçacığı, paslı metal qırıntıları) və nişasta-plastik doldurucular yemlərin arasında qarışdırıla bilər. Belə yemlər mədə-bağırsaq sistemi pozuntularına, udlaq-daralmaya səbəb olur.

Saxta məlumatlar və manipulyasiya: Bəzi sosial şəbəkə xəbərləri və reklam çarxlarında yem ehtiyatının kəskin azaldığı bildirilir. Lakin AQTA-ya görə, quş əti və yumurta qiymətinin artımının yem idxalı ilə əlaqələndirilməsi ssenariləri gerçəkdən uzaqdır. Saxta informasiyaya görə tələsik yem almayın. Həmişə rəsmi mənbələrin açıqlamalarına əsaslanın.

Sağlamlıq əlamətləri: Keyfiyyətsiz yemlərlə qidalanan heyvanlarda qusma, ishal, halsızlıq və yüksək hərarət kimi zəhərlənmə əlamətləri müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlər aşkarlandıqda yem dəyişdirilməli və baytara müraciət edilməlidir.

Ekspert rəyləri

İqtisadçı ekspertlərə görə, ölkədə yem təhlükəsizliyi həm qiymət, həm də miqdar baxımından strateji məsələdir. Məsələn, iqtisadçı Eyyub Kərimli deyir ki, qış fəslində yem preslərinin, ot-ərzaq ehtiyatlarının azalması səbəbindən fermaların xərcərci artır. O vurğulayır ki, “heyvan yemləri Ukrayna və digər ölkələrdən idxal edilir. Burada gedən proseslər, bahalaşmanın müşahidə olunması Azərbaycana da mənfi təsir göstərir. Yerli tələbat artdığına görə, qiymət bahalaşması nəzərə çarpır”. Başqa sözlə, dünya bazarındakı qlobal proseslər (“quru yem” qıtlığı, eləcə də Rusiya-Ukrayna müharibəsi) Azərbaycanın yem qiymətlərini birbaşa təsir edir.

Kərimli həmçinin daxili istehsalın gücləndirilməsi vacibliyinə diqqət çəkir. O bildirir ki, idxal asılılığını azaltmaq üçün “daxili istehsalı artırmaq vacibdir” yəni azad olunmuş Qarabağ torpaqlarının heyvandarlıq üçün istifadəsini təşviq etməklə həm ət, həm də yem təminatını daxili mənbələrlə gücləndirmək mümkündür. Bu kimi ekspert rəyləri göstərir ki, idxal mənbələrinə həddindən artıq güvən əvəzinə yerli istehsal və yerli təchizat sistemlərinin inkişafı da strategiya olmalıdır.

Nəticə və tövsiyələr

İdxal mənbələrinin şaxələndirilməsi: Azərbaycana əsasən Rusiya və qonşu ölkələrdən yem idxal olunur; digər ölkələrlə tədarük əlaqələri də artırılmalıdır. Dövlət 2022-ci ildə heyvan yemi idxalına tətbiq olunan gömrük rüsumunu 15%-dən azad edib. Bu cür dəstək tədbirlərini davam etdirmək, həmçinin yeni müqavilələr və ticarət münasibətləri qurmaq tövsiyə edilir.

Yerli istehsalın artırılması: Dövlət və biznes sektoru kənd təsərrüfatının maya dəyərinin aşağı salınması üçün yerli texnika, sertifikatlı toxum və gübrə ilə təminatı gücləndirməlidir. İqtisadi zonalarda suvarma infrastrukturunu modernləşdirmək, azad olunmuş torpaqlarda əkin və maldarlıq təsərrüfatlarını dəstəkləmək vacibdir. Bu, idxal ehtiyacını azaldacaq və qida təhlükəsizliyini möhkəmlədəcək.

Keyfiyyətə nəzarətin gücləndirilməsi: Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi və baytarlıq xidmətləri rəsmi nəzarəti genişləndirməli, keyfiyyətsiz və saxta yem istehsalına qarşı cəzaları sərtləşdirməlidir. Yem zavodlarının istehsal prosesi, anbar şərtləri və reklamları vaxtaşırı yoxlanılmalıdır. İstehlakçılar yalnız qeydiyyatdan keçmiş, sertifikatlı məhsulları tərcih etməli, şübhəli hallarla bağlı müvafiq qurumlara məlumat verməlidirlər.

Maarifləndirmə və əməkdaşlıq: Fermerlər və ev heyvanı sahibləri baytarlıq məsləhətçiləri ilə sıx əməkdaşlıq etməli, yemi düzgün saxlamaq və istifadə qaydalarına əməl etməlidirlər. Heyvan yemləri ilə bağlı yayılan məlumatların doğruluğu AZ dövlət orqanları tərəfindən mütəmadi açıqlamalarla dəqiqləşdirilməlidir. Sosial şəbəkələrdə yayılan “fəlakət xəbərlərinə” inanmayıb, ekspert məsləhətinə və rəsmi mənbələrə əsaslanmaq məsləhətdir.