Azərbaycanda ikinci əl məhsul bazarı niyə genişlənir?

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az

Son illərdə Azərbaycanda ikinci əl məhsulların alqı-satqısına maraq artmaqdadır. Geyim, mobil telefon, kompüter, mebel, məişət texnikası və avtomobil kimi məhsulların istifadə edilmiş variantları istehlakçılar üçün alternativ alış imkanına çevrilib. Əvvəllər ikinci əl məhsullara əsasən qənaət etmək istəyən insanlar üstünlük verirdisə, hazırda müxtəlif gəlir qruplarına aid istehlakçılar da bu bazardan istifadə edirlər.

Bu tendensiyanın formalaşmasına bir neçə amil təsir göstərir. Məhsulların qiyməti, ailə büdcəsinə qənaət etmək istəyi, internet vasitəsilə satış imkanlarının genişlənməsi və istehlakçıların alış-veriş vərdişlərinin dəyişməsi həmin amillərin əsaslarıdır. Eyni zamanda, istifadə olunmayan əşyaların yenidən satışa çıxarılması satıcılara əlavə gəlir əldə etmək, alıcılara isə daha münasib qiymətə məhsul almaq imkanı yaradır.

İkinci əl məhsul bazarının inkişafı yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və ekoloji əhəmiyyət daşıyır. Məhsulların təkrar istifadəsi onların yararlılıq müddətini uzada, resurslardan daha səmərəli istifadə edilməsinə kömək edə bilər. Bununla belə, bazarın real inkişaf səviyyəsini müəyyən etmək üçün alıcıların marağı ilə yanaşı, satış həcmi və digər statistik göstəricilər də nəzərə alınmalıdır.

Bu araşdırmanın məqsədi Azərbaycanda ikinci əl məhsul bazarının genişlənməsinə təsir edən əsas amilləri müəyyənləşdirmək, onun iqtisadi və sosial əhəmiyyətini təhlil etmək, mövcud problemləri və gələcək inkişaf perspektivlərini araşdırmaqdır.

İkinci əl məhsul bazarı nədir?

İkinci əl məhsul bazarı əvvəllər başqa şəxslər tərəfindən istifadə edilmiş məhsulların yenidən satışa çıxarıldığı iqtisadi fəaliyyət sahəsidir. Bu bazarda məhsullar fərdi şəxslər, mağazalar və onlayn platformalar vasitəsilə alınıb satılır.

İkinci əl məhsulların əsas xüsusiyyəti onların əvvəl istifadə olunmasıdır. Lakin bu, məhsulun yararsız və ya keyfiyyətsiz olması demək deyil. Bəzi əşyalar qısa müddət istifadə edildiyinə və ya sahibinin ehtiyacları dəyişdiyinə görə yaxşı vəziyyətdə qalır və yeni məhsullarla müqayisədə daha münasib qiymətə satılır.

Azərbaycanda ikinci əl bazarında müxtəlif məhsul qruplarına rast gəlinir. Bunlara mobil telefonlar, kompüterlər, geyimlər, ayaqqabılar, mebellər, məişət texnikası, avtomobillər və uşaq məhsulları daxildir. Bu müxtəliflik göstərir ki, ikinci əl bazarı yalnız müəyyən məhsullarla məhdudlaşmır, istehlakçıların gündəlik ehtiyaclarını qarşılamağa xidmət edən geniş ticarət sahəsidir.

İkinci əl məhsulların alqı-satqısı həm ənənəvi üsullarla, həm də rəqəmsal platformalar vasitəsilə həyata keçirilir. Xüsusilə internetin yayılması alıcılarla satıcıların birbaşa əlaqə qurmasını asanlaşdıraraq bu bazarın əlçatanlığını artırır.

İqtisadi amillər və pula qənaət etmək istəyi

Azərbaycanda ikinci əl məhsul bazarının genişlənməsini izah edən əsas amillərdən biri istehlakçıların xərclərini azaltmaq istəyidir. Yeni məhsulların qiyməti bəzi alıcılar üçün yüksək olduğundan, onlar eyni funksiyanı yerinə yetirən, lakin daha münasib qiymətə təklif olunan istifadə edilmiş məhsullara üstünlük verirlər. Məsələn, yeni mobil telefon almaq əvəzinə yaxşı vəziyyətdə olan işlənmiş telefon seçmək alıcının büdcəsinə qənaət etməsinə imkan verir. Eyni yanaşma mebel, kompüter, məişət texnikası və avtomobil alarkən də müşahidə oluna bilər.

ABŞ Ticarət Nazirliyinin Azərbaycanın kommersiya mühiti haqqında hesabatında istehlakçıların qiymətlərə həssaslığı bazarın xüsusiyyətlərindən biri kimi göstərilir. Bu amil münasib qiymətli məhsullara marağın formalaşmasını izah etməyə kömək edir.

İkinci əl məhsullara marağı yalnız əhalinin maddi çətinlikləri ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Bəzi istehlakçılar yeni məhsul almaq imkanına malik olduqları halda da qənaət etmək, pullarını başqa ehtiyaclara yönəltmək və daha sərfəli alış-veriş etmək üçün işlənmiş məhsulları seçirlər.

Bundan əlavə, ikinci əl məhsullar alıcılara daha aşağı büdcə ilə müəyyən məhsul kateqoriyalarına çıxış imkanı verir. Məsələn, yeni məhsul almaq üçün kifayət qədər vəsaiti olmayan şəxs işlənmiş, lakin yararlı vəziyyətdə olan məhsul seçməklə öz ehtiyacını qarşılaya bilər.

Onlayn elan saytlarının və sosial şəbəkələrin rolu

İkinci əl bazarının inkişafında internet və rəqəmsal platformalar mühüm rol oynayır. Əvvəllər istifadə edilmiş məhsul satmaq istəyən insanlar əsasən tanışlarına müraciət edir və ya fiziki satış məkanlarından istifadə edirdilər. Hazırda isə internet vasitəsilə məhsulun şəklini, qiymətini və xüsusiyyətlərini paylaşaraq daha geniş alıcı auditoriyasına çatmaq mümkündür.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərən “Tap.az” kimi elan platformaları müxtəlif məhsulların alqı-satqısını asanlaşdırır. Bundan başqa, sosial şəbəkələrdə fəaliyyət göstərən satış qrupları da insanların istifadə etmədikləri əşyaları digər şəxslərə təklif etməsinə şərait yaradır.

Platformaların əsas üstünlükləri aşağıdakılardır:

Əlçatanlıq: Alıcılar evdən çıxmadan müxtəlif məhsulları nəzərdən keçirə bilirlər.

Qiymət müqayisəsi: Eyni və ya oxşar məhsulların qiymətlərini müxtəlif satıcılar arasında müqayisə etmək mümkündür.

Vaxta qənaət: Alıcılar məhsul axtarışını daha qısa müddətdə həyata keçirə bilirlər.

Geniş auditoriya: Satıcılar məhsullarını daha çox potensial alıcıya təqdim edə bilirlər.

Asan əlaqə: Alıcı və satıcı məhsulun vəziyyəti, qiyməti və təhvil verilməsi barədə birbaşa razılığa gələ bilirlər.

Onlayn platformalar məhsulların satışını asanlaşdırmaqla yanaşı, ikinci əl bazarına daxil olma xərclərini də azalda bilər. Məsələn, fərdi satıcı ayrıca mağaza açmadan evindəki istifadə olunmuş əşyaları internetdə elan yerləşdirməklə sata bilər.

Keyfiyyətli məhsulları daha münasib qiymətə əldə etmək imkanı

İkinci əl məhsullara marağın artmasının digər səbəbi münasib qiymətə keyfiyyətli əşyalar əldə etmək imkanının olmasıdır.

Bəzi məhsullar qısa müddət istifadə edildiyinə və ya sahibinin ehtiyacları dəyişdiyinə görə satışa çıxarılır. Məsələn, daha yeni model telefon alan şəxs əvvəlki cihazını sata bilər. Eyni zamanda, evini yeniləyən və ya başqa yerə köçən insanlar istifadə etdikləri mebelləri satışa çıxara bilərlər.

Belə hallarda alıcı işlək vəziyyətdə olan məhsulu yeni variantla müqayisədə daha aşağı qiymətə əldə edə bilər. Bu, xüsusilə elektronika, mebel, geyim və məişət texnikası kimi məhsul qruplarında əhəmiyyətlidir.

İstehlakçı davranışlarının dəyişməsi

İkinci əl bazarının inkişafı istehlakçıların alış-verişə münasibətində baş verən dəyişikliklərlə də əlaqəlidir. Əvvəllər istifadə edilmiş məhsul almaq bəzi insanlar tərəfindən mənfi qarşılanırdı. Hazırda isə istehlakçıların bir qismi alış qərarlarını məhsulun yeni və ya işlənmiş olmasından daha çox onun qiymətinə, keyfiyyətinə və ehtiyaclarına uyğunluğuna əsasən verirlər.

Bu dəyişiklik daha rasional istehlak davranışının formalaşması ilə əlaqələndirilə bilər. İnsanlar hər zaman yeni məhsul almağın zəruri olmadığını nəzərə alaraq mövcud alternativləri müqayisə etməyə çalışırlar.

Məsələn, tələbə dərsləri üçün kompüter almaq istədikdə yeni cihaz əvəzinə yaxşı vəziyyətdə olan işlənmiş kompüteri seçə bilər. Eyni şəkildə, ailə evini təchiz edərkən yeni mebellərlə yanaşı, ikinci əl variantları da nəzərdən keçirə bilər. Belə seçimlər istehlakçıların alış qərarlarında funksionallıq, qiymət və ehtiyac uyğunluğunun əhəmiyyətini artırır.

Bununla belə, Azərbaycanda ikinci əl məhsul alan insanların gəlir qruplarına və alış motivlərinə görə bölgüsünü dəqiq müəyyən etmək üçün reprezentativ sorğuların nəticələri tələb olunur. Buna görə də istehlakçı düşüncəsinin dəyişməsi bazarın inkişafını izah edən mümkün amil kimi qiymətləndirilməlidir.

Satıcılar üçün əlavə gəlir imkanı

İkinci əl bazarının genişlənməsi yalnız alıcılar üçün deyil, satıcılar üçün də iqtisadi imkanlar yaradır. İnsanlar evlərində istifadə etmədikləri geyimləri, elektron cihazları, mebelləri və digər əşyaları sataraq əlavə gəlir əldə edə bilirlər. Beləliklə, əvvəllər istifadə olunmayan məhsullar yenidən iqtisadi dəyər qazanır. Məsələn, yeni telefon alan şəxs köhnə cihazını satışa çıxara bilər. Eyni zamanda, evini dəyişən ailə artıq ehtiyac duymadığı mebelləri başqa şəxslərə sata bilər.

Beləliklə, ikinci əl bazarı tərəflərin qarşılıqlı maraqlarına əsaslanan iqtisadi münasibətlərin formalaşmasına kömək edir.