Azərbaycanda yeni maliyyələşmə modeli: Kraudfandinq nədir və necə işləyəcək?

Müəllif:Mehin Qasımova,Banco.az

Təsəvvür edin ki, biznes qurmaq istəyirsiniz. Yaxşı ideyanız var, amma bankdan kredit ala bilmirsiniz, investor da tapa bilmirsiniz. Belə vəziyyətdə yüzlərlə, hətta minlərlə insanın kiçik məbləğlərlə layihənizə dəstək verməsi mümkündürmü? Məhz bu model kraudfandinq adlanır. Dünyada bu bazarın həcmi artıq 100 milyard dolları ötüb. Avropa İttifaqı, ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Avstraliya, Sinqapur, Türkiyə, Qazaxıstan və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələrdə bu sahə artıq xüsusi qanunvericiliklə tənzimlənir. Azərbaycanda da bu istiqamətdə ilk hüquqi addım atılıb. Belə ki, Milli Məclisin keçirilən plenar iclasında "Kraudfandinq haqqında" qanun layihəsi I oxunuşda qəbul olunub. Yeni qanun səhm və borc əsaslı kraudfandinqin həyata keçirilməsinin hüquqi, təşkilati və iqtisadi əsaslarını, kraudfandinq platforması operatorunun fəaliyyətinə dair tələbləri, habelə onların fəaliyyəti üzərində dövlət tənzimləməsi və nəzarəti məsələlərini tənzimləyir.  

Bəs kraundfandinq nədir?

"Kraudfandinq" termini ingiliscə "crowd" və "funding" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib.

Kraudfandinq ixtisaslaşmış onlayn platformalar vasitəsilə kapitalın cəlb edilməsidir. Bu platformalarda startaplar bir çox insanın az miqdarda ianə verməsindən asılı olan kraudfandinq kampaniyalarına başlayırlar. Nəticədə, biznes öz layihəsini başlatmaq üçün lazımi vəsaiti toplaya bilər. Bu yanaşma kiçik müəssisələrə investorlar və bank kreditləri kimi ənənəvi kapital mənbələrinə müraciət etmədən təşəbbüsləri üçün vəsait toplamağa imkan verir. Məqsəd, çox sayda insanın maliyyə resurslarını vacib və maraqlı hesab etdikləri təşəbbüsləri dəstəkləmək üçün birləşdirməkdir. Bu insanlar layihənin investorları və ya sponsorları kimi çıxış edirlər.

Kraudfandinqin mənşəyi

İlk məlum kütləvi maliyyələşdirmə nümunəsi 1884-cü ildə Azadlıq Heykəlinin inşası idi. ABŞ hökuməti heykəlin postamentinin xərclərini ödəməkdə çətinlik çəkəndə New York World ictimai ianə toplama tədbiri təşkil etdi. Minlərlə insan az miqdarda ianə etməklə buna cavab verdi. Bu kampaniya layihənin həyata keçirilməsinə kömək etdi.

Müasir kütləvi maliyyələşdirmə internetin inkişafı ilə ortaya çıxmağa başladı. Onlayn kütləvi maliyyələşdirmənin ilk uğurlu nümunələrindən biri Britaniya rok qrupu Marillion-un 1997-ci ildəki turnesi üçün maliyyə toplama kampaniyası idi. Azarkeşlər 60.000 dollar topladılar.

2000-ci illərin əvvəllərində ixtisaslaşmış onlayn kütləvi maliyyələşdirmə platformaları meydana çıxmağa başladı. Məsələn, ArtistShare 2000-ci ildə musiqiçilərə layihələri üçün vəsait toplamağa imkan verən platforma yaratdı. 2005-ci ildə isə Kiva inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sahibkarlar üçün mikromaliyyə platforması kimi ortaya çıxdı. Ən məşhur platformalardan biri 2009-cu ildə istifadəyə verilmiş Kickstarter, ardınca Indiegogo və GoFundMe oldu.

Kütləvi maliyyələşdirmə necə işləyir?

İş prinsipi:

Layihə yaradıcıları startapın xüsusiyyətlərinə əsasən platforma seçir və ideyaları, məqsədləri və həyata keçirilməsi üçün tələb olunan maliyyələşdirmə barədə məlumat yerləşdirirlər. Hədəf auditoriyasını cəlb etmək üçün onlar ətraflı mətn təsvirlərindən, təqdimatlardan, infoqrafikalardan, videolardan və digər məzmundan istifadə edə bilərlər.

Fandreyzinq kampaniyası başlayır. Tələb olunan məbləğ toplanana və ya yerləşdirmə müddəti bitənə qədər davam edir. Startap iştirakçıları ianə toplama kampaniyasına keçidləri xarici resurslarda — məsələn, sosial media və mesajlaşma tətbiqlərində, veb saytlarında, tematik icmalarda və forumlarda paylayırlar. Layihə haqqında mümkün qədər çox ictimai qeyd olmalıdır.

Maraqlanan istifadəçilər platforma vasitəsilə pul bağışlayaraq təşəbbüsü dəstəkləyirlər. Əgər kütləvi maliyyələşdirmə kampaniyası tələb olunan məbləği toplaya bilsə, biznes vəsaiti alır və layihəni həyata keçirməyə başlaya bilər. Əgər ideya istənilən cavabı almazsa, toplanan vəsait investorlara qaytarılır.