Azərbaycanın strateji seçimi və iqtisadi reallıqlar KONKRET

Azərbaycanda sosial müdafiə sisteminin arxitekturası və onun cəmiyyətin aztəminatlı təbəqələrinə təsiri son dövrlər ən çox müzakirə edilən iqtisadi mövzulardan biridir. Xüsusilə virtual məkanda və ictimai diskursda tez-tez gündəmə gətirilən uşaqpulu məsələsi ilə dövlətin hazırda tətbiq etdiyi ünvanlı sosial yardımlar və digər kompleks dəstək mexanizmləri arasındakı fərqlərin, üstünlüklərin dərindən təhlil edilməsinə ciddi ehtiyac var. Bir çox hallarda populyar bəyanatların kölgəsində qalan real iqtisadi islahatlar, dövlətin sosial siyasətinin yalnız vahid bir alət üzərində qurulmadığını, əksinə, cəmiyyətin daha geniş və həssas qruplarını əhatə edən çoxşaxəli bir sistemə əsaslandığını göstərir. Təkcə bir uşağa görə verilə biləcək şərti müavinətlə kifayətlənmək, hökumətin həyata keçirdiyi irimiqyaslı və institusional dəyişikliklərin mahiyyətini tam dərk etməməkdən irəli gəlir. Çünki hazırkı modeldə tətbiq edilən sosial yardımların həcmi və əhatə dairəsi cəmiyyətin ehtiyaclı təbəqəsi üçün uşaqpulundan qat-qat böyük məbləğdə və daha effektiv dəstək formalaşdırır.

KONKRET.az xəbər verir ki, məsələ ilə bağlı nocomment.az-a danışan iqtisadçı ekspert Əli Cabbarov qeyd edib ki, uşaqpulu modelinin dövlətin hazırkı sosial müdafiə paketini əvəz etməsi və ya alternativ kimi irəli sürülməsi iqtisadi baxımdan aztəminatlı ailələrin ziyanına işləyə bilər: “Bu gün cəmiyyətdə elə bir təsəvvür yaratmağa çalışırlar ki, uşaqpulu verilmirsə, deməli, sosial sahədə heç bir islahat aparılmır. Lakin real rəqəmlərə və iqtisadi reallığa baxdıqda tamamilə fərqli bir mənzərə görürük. Əgər biz bu gün şərti olaraq hər bir uşağa 50 manat civarında uşaqpulu təyin etsək və bunun müqabilində mövcud sosial yardımları, müavinətləri ixtisar etsək, bu, real ehtiyacı olan ailələrin büdcəsinə ağır zərbə vuracaq. Çünki hazırda dövlətin aztəminatlı ailələrə ödədiyi ünvanlı dövlət sosial yardımının hər ailəyə düşən orta aylıq məbləği uşaqpulu üçün nəzərdə tutula biləcək rəqəmlərdən bir neçə dəfə çoxdur. Uşaqpulu universal xarakter daşıdığı üçün imkanlı ailələrin də uşaqlarına şamil olunur, lakin sosial yardımlar birbaşa hədəf qrupuna – konkret olaraq gəlirləri yaşayış minimumundan aşağı olan və həqiqətən dəstəyə ehtiyacı olan vətəndaşlara yönəlir. Başqa sözlə, ünvanlılıq prinsipi pozularsa və uşaqpulu xatirinə digər yardımlar kəsilərsə, cəmiyyətin ən yoxsul təbəqəsi daha az vəsait əldə etmiş olacaq ki, bu da sosial ədalət prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir”.

Dövlətin həyata keçirdiyi islahatların miqyası rəsmi statistik göstəricilərdə də öz real əksini tapmaqdadır. Son dövrlərin, xüsusilə 2025-ci və cari 2026-cı ilin statistikasına nəzər saldıqda, sosial müdafiə xərclərinin və yardımlardan yararlananların sayının dinamik şəkildə artdığı müşahidə olunur. Hazırda ölkədə on minlərlə ailə ünvanlı dövlət sosial yardımı proqramından faydalanır və bu proqram çərçivəsində hər bir ailəyə ödənilən orta aylıq məbləğ 500 manatı ötüb. Eyni zamanda, Dövlət Sosial Xidmətlər Agentliyi və Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin digər strukturları vasitəsilə təkcə passiv pul yardımları deyil, həm də aktiv sosial adaptasiya proqramları icra edilir. Özünüməşğulluq proqramları çərçivəsində regionlarda və şəhərlərdə minlərlə aztəminatlı ailəyə fərdi təsərrüfatlarını qurmaları üçün mal-qara, istehsal avadanlıqları və alətlər təqdim olunur ki, bu da onları daimi gəlir mənbəyi ilə təmin edir.

İqtisadçı ekspert Əli Cabbarovun sözlərinə görə, dövlətin tətbiq etdiyi bu kompleks yanaşma vətəndaşı asılılıqdan çıxarıb sahibkara çevirməyi hədəfləyir: “Hökumətin apardığı ümumi sosial-iqtisadi islahatların yanında dar çərçivəli uşaqpulu məsələsi çox cüzi, kölgədə qalan bir elementdir. Biz məsələyə geniş müstəvidə yanaşmalıyıq. Dövlət Sosial Xidmətlər Agentliyinin təqdim etdiyi reabilitasiya, peşə hazırlığı, aktiv məşğulluq alətləri və müxtəlif kateqoriyalı şəxslərə verilən sosial müavinətlər respublika əhalisinin böyük bir hissəsini əhatə edir. Təsəvvür edin ki, bu geniş şəbəkəni sıradan çıxarıb, əvəzində yalnız uşaqpulu tətbiq etsək, kəndlərdə dolanışığını həmin müavinətlərlə, pensiya kartları ilə yerli mağazalardakı nisyə dəftərlərini bağlamaqla təmin edən yaşlı nəslin, əlilliyi olan şəxslərin və digər həssas qrupların vəziyyəti necə olar? Hazırkı model məhz cəmiyyətin ümumi sosial rifahını qorumağa və daha böyük məbləğlərlə real ehtiyac sahiblərinə çatdırılmağa hesablanıb”.

Sosial yardımlarla yanaşı, dövlətin regionların inkişafına yönəlmiş iqtisadi siyasəti də dolayı yolla əhalinin məşğulluğunun artırılmasına və yoxsulluğun azaldılmasına xidmət edir. Son on ildə regionlarda salınan aqroparklar, intensiv bağlar və kənd təsərrüfatı kompleksləri bölgələrdə böyük işçi qüvvəsi tələbatı yaradıb. Bu gün Şimal, Qərb və Mərkəzi Aran regionlarında, o cümlədən Bərdə, Füzuli, Göygöl, Ucar, Kürdəmir, Saatlı, Sabirabad kimi rayonlarda sahibkarların mövsümi və daimi işçi tapmaqda çətinlik çəkməsi, işçi qıtlığının yaşanması faktiki olaraq işləmək istəyən hər bir vətəndaş üçün real gəlir imkanlarının mövcudluğundan xəbər verir. Belə bir iqtisadi canlanma mühitində sosial müdafiə siyasətini yalnız passiv pul paylanması üzərində qurmaq deyil, ünvanlı yardımlar vasitəsilə ən çox ehtiyacı olanlara yüksək məbləğdə dəstək vermək və əmək qabiliyyətli əhalini istehsalata yönəltmək ən uğurlu strategiya hesab olunur.