Bədənimiz hələ də köhnə dünyaya aiddir?

Müasir həyat inanılmaz dərəcədə sürətlənib. İşıqlar heç vaxt sönmür, bildirişlər bitmir, hər an əlçatanıq. Daha az hərəkət edirik, amma zehni olaraq demək olar ki, heç dayanmırıq. Sonra da niyə bu qədər yorğun, diqqəti dağınıq və dözümsüz olduğumuzu anlamağa çalışırıq.

Bəlkə də problem sadəcə "gərgin həyat" deyil. Bəlkə bədənimiz heç uyğunlaşmadığı bir dünyada yaşamağa məcburdur. Çünki insan biologiyası texnologiya qədər sürətlə dəyişmir. Beynimiz və sinir sistemimiz hələ də minlərlə il əvvəlki yaşayış şəraitinə görə formalaşıb. Amma bu gün həmin sistem təbiət və ritm əvəzinə ekranlar, süni işıqlar və sürətli mükafat döngüləri ilə qarşı-qarşıyadır.

Milli.Az xəbər verir ki, əvvəllər stress qısamüddətli idi: bir təhlükə gələr, bədən həyəcan siqnalı verər və sonra sistem yenidən sakitləşərdi. Bu gün isə təhlükə fiziki deyil, amma davamlıdır. Mesajlar, tıxac, iqtisadi təzyiqlər, sosial media, yuxusuzluq... Sinir sistemi əksər vaxt dincəlməyə fürsət tapmır.

Elm insanları buna "allostatik yük", yəni bədənin uzun müddət həyəcan vəziyyətində qalmasının bioloji bədəli deyirlər. Bədən təkcə böyük travmalara reaksiya vermir; açıq qalan kiçik stress sekmələri də zamanla sistemi yorur. Son dövrlərdə tibdə "bütöv" (holistik) yanaşmanın daha çox danışılmasının səbəb bədənin problemləri tək-tək deyil, bir-biri ilə bağlantılı şəkildə yaşamasıdır.

Mavi işıq və melatonin ritmi
İnsan bədəni milyonlarla il boyunca günəşin ritminə görə çalışıb: səhər işığı ilə oyanmağa, hava qaraldıqda isə yavaşlamağa proqramlaşdırılıb. Lakin bu gün gecə yarısı belə gündüz kimi aydınlıq mühitlərdəyik.

Xüsusilə ekranlardan gələn mavi işıq beynin gecə ifraz etməli olduğu melatonin hormonunu basdırır. Bu vəziyyət təkcə yuxunun keyfiyyətini deyil, kortizol ritmini, stress reaksiyasını və sinir sisteminin balansını da pozur. Xüsusilə inkişafda olan uşaq və gənclərin sinir sistemləri bu gərginliyə qarşı daha həssasdır.

Hərəkət sadəcə "fit görünmək" deyil
İnsan bədəni gəzmək, daşımaq, dırmaşmaq və ritmik hərəkət etmək üçün təkamül keçirib. Bu gün isə saatlarla otururuq. Halbuki idman zamanı ifraz olunan bəzi molekullar beynin dözümlülüyü, neyroplastikliyi və stressə qarşı müqaviməti ilə birbaşa bağlıdır. Daimi hərəkət artıq sadəcə xarici görünüş üçün deyil, beynin iltihab yükünü və sinir sistemi təzyiqini azaldan bioloji bir siqnal olaraq qəbul edilir.

Rəqəmsal dünyanın dopamin tələsi
Sosial media alqoritmləri insan beyninin qədim mükafat mexanizmlərindən çox yaxşı istifadə edir. Bildirişlər, qısa videolar, sonsuz sürüşdürmə sistemi... Hamısı beynin dopamin əsaslı "axtarış və mükafat" dövrələrini daim aktiv saxlayır.

Problem burasındadır ki, beynimiz bu qədər gərgin və kəsintisiz xəbərdarlıq almaq üçün evrimləşməyib. Buna görə də artıq səssizlik bizə darıxdırıcı gəlir, diqqətimizi toplamaq çətinləşir və heç nə etmədən dayanmaq bizi hüzursuz edir.

Müasir insanın ən böyük ziddiyyəti budur: tarixin ən rahat dövrlərindən birində yaşayırıq, amma sinir sistemimiz tarixin ən ağır yükünü daşıyır. Burada məqsəd müasir həyatı tamamilə günahlandırmaq deyil, texnologiya həyatımıza böyük asanlıqlar da gətirib.

Lakin yaddan çıxarmaq olmaz ki, insan biologiyasının hələ də ritmə, hərəkətə, gün işığına, sosial bağlara, səssizliyə və bərpa olunmağa ehtiyacı var. Çünki bəzən yaşadığımız şey "bacarıqsızlıq" deyil, sadəcə bioloji uyğunsuzluqdur. Bədənimiz bizə uzun zamandır eyni şeyi pıçıldayır: "Mən hələ də köhnə dünyanın ritmi ilə çalışıram."
Lalə Qüdrətova
Milli.Az