Bir gün bu peşələrin adını yalnız kitablarda oxuyacağıq KÖŞƏ

Bir vaxtlar hər küçənin öz dərzisi, pinəçisi, dülgəri, saatsazı, misgəri vardı. İnsanlar hansısa əşyası xarab olanda onu dərhal atıb yenisini almağa tələsmirdilər. Əvvəlcə ustaya aparır, təmir etdirməyə çalışırdılar. Həmin ustalar isə yalnız bir peşənin sahibi deyil, həm də illərlə formalaşmış sənət təcrübəsinin daşıyıcıları idilər. Bu gün isə həmin sənətlərin bir çoxu ya əvvəlki tələbatını itirib, ya da yeni nəslin maraq dairəsindən kənarda qalıb.

İndi şəhərin küçələrində gəzdikdə müasir mağazalara, böyük ticarət mərkəzlərinə, elektronika satış məntəqələrinə tez-tez rast gəlirik. Ancaq köhnə saatı təmir edən, ayaqqabının altını dəyişən, qırılmış mebeli bərpa edən ustaları tapmaq əvvəlki qədər asan deyil. Əlbəttə, bu xidmətlər tamamilə yoxa çıxmayıb. Lakin onların gündəlik həyatımızdakı yeri nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib.

Məsələnin ən maraqlı tərəfi odur ki, bu sənətlər yalnız iqtisadi dəyişikliklərin qurbanı olmur. Burada nəsillər arasında ötürülən təcrübənin zəifləməsi də mühüm rol oynayır. Əvvəllər uşaq atasının, babasının və ya yaxın qohumunun yanında işləyərək müəyyən sənətin incəliklərini öyrənirdi. Usta-şagird münasibətləri vasitəsilə biliklər kitablardan deyil, birbaşa təcrübədən ötürülürdü. İndi isə gənclərin əksəriyyəti daha fərqli peşələrə, texnologiya və xidmət sektoruna üz tutur.

Bu seçimin səbəblərini anlamaq çətin deyil. Ənənəvi sənətlərin bir qismi fiziki əmək, uzunmüddətli təcrübə və səbir tələb edir. Bəzən gəlir qeyri-sabit olur, müştəri tapmaq çətinləşir, iş şəraiti isə gənclər üçün cəlbedici görünmür. Digər tərəfdən, cəmiyyətdə bəzi peşələrə münasibət də dəyişib. Ali təhsil və ofis işi uğurun əsas göstəricisi kimi qəbul edildikdə əl əməyinə əsaslanan sənətlər arxa plana keçir.

Ancaq burada diqqətdən qaçırdığımız mühüm bir məqam var: hər köhnə sənət keçmişin qalığı deyil. Məsələn, mebel bərpası, əl işi məhsulların hazırlanması, milli geyim və naxış sənətləri, zərgərlik, xalçaçılıq müasir bazarda da öz yerini tapa bilər. Bunun üçün ənənəvi bacarıqları yeni dizayn, satış imkanları və müasir texnologiyalarla birləşdirmək lazımdır.

Bu sənətlərin itirilməsi yalnız bir peşənin yox olması anlamına gəlmir. Hər ustanın özünəməxsus iş üsulu, material seçimi, əl vərdişi və illərlə qazandığı təcrübəsi var. Usta dünyasını dəyişəndə, onunla birlikdə öyrədilməmiş bir çox bilik də itə bilər. Bəzi sənətlərin yazılı qaydalarla tam şəkildə qorunması mümkün deyil. Çünki onların incəlikləri məhz ustanın əlində, hərəkətində və təcrübəsində yaşayır.

Məsələnin başqa tərəfi isə iqtisadiyyatla bağlıdır. Yerli sənətkarlığın inkişafı kiçik sahibkarlıq, məşğulluq, turizm və milli məhsulların tanıdılması baxımından yeni imkanlar yarada bilər. Bunun üçün peşə təhsilində ənənəvi sənətlərə diqqət artırılmalı, gənclərin ustadlardan öyrənməsi üçün şərait yaradılmalı, sənətkarların məhsullarını bazara çıxarması asanlaşdırılmalıdır.

Ən əsası, əl əməyinə münasibət dəyişməlidir. Bir əşyanı öz əli ilə hazırlayan, köhnəni bərpa edən və ya mürəkkəb bir işi ustalıqla yerinə yetirən insanın əməyinə yalnız fiziki iş kimi baxmaq düzgün deyil. Bu, həm də bilik, yaradıcılıq və mədəni irsin qorunmasıdır.

Bəzən müasirlik naminə keçmişdən gələn hər şeyi köhnəlmiş hesab edirik. Halbuki inkişaf bütün köhnə dəyərlərdən imtina etmək deyil. Əksinə, faydalı olanı qoruyaraq onu yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşdırmaqdır.

Bir gün uşaqlarımızın pinəçi, saatsaz, misgər və digər sənətkarların nə iş gördüyünü yalnız kitablardan öyrənməsini istəmiriksə, bu gün həmin peşələrin yaşaması üçün addım atmalıyıq.

Çünki bir sənət yoxa çıxanda təkcə bir peşə deyil, nəsillərin əlləri ilə yaratdığı və gələcəyə ötürə bilmədiyi bir təcrübə də itir.