Bir səhv illərin yaxşılığını niyə kölgədə qoyur? KÖŞƏ

İnsan münasibətlərinin qəribə tərəflərindən biri budur ki, bir insanın illərlə etdiyi yaxşılıqları xatırlamaq üçün bəzən uzun zamana ehtiyac duyuruq, amma onun bir səhvini yadda saxlamaq üçün bircə an kifayət edir. O vaxta qədər göstərilən qayğı, edilən kömək, deyilən xoş sözlər və çətin gündə uzadılan əllər sanki arxa plana keçir. İnsan haqqında formalaşan fikir isə qəfil dəyişir. Sanki bütün keçmişi bir hadisədən ibarət imiş kimi qiymətləndirməyə başlayırıq.

Bu, yalnız ailə və dostluq münasibətlərində baş vermir. İş həyatında, qonşuluqda, ictimai mühitdə də eyni mənzərə ilə qarşılaşmaq mümkündür. İllərlə məsuliyyətlə çalışan bir insanın bir dəfə səhv etməsi onun bütün əməyini sual altına sala bilər. Hər zaman başqalarına dəstək olan biri bir gün kömək göstərə bilməyəndə nankor adlandırıla bilər. Halbuki insanın həyatını yalnız uğurlu anlardan ibarət hesab etmək nə qədər yanlışsa, onu bir uğursuzluğa görə mühakimə etmək də bir o qədər ədalətsizdir.

Bəs niyə yaxşılıqlar tez unudulur, səhvlər isə uzun müddət yadda qalır?

Bunun səbəblərindən biri insanın mənfi hadisələrə daha çox diqqət yetirməsidir. Yaxşı münasibət çox vaxt gözlənilən davranış kimi qəbul edilir. Kimsə bizə hörmətlə yanaşanda, verdiyi sözə əməl edəndə və ehtiyacımız olan anda yanımızda olanda bunu normal hesab edirik. Lakin həmin insan bir dəfə gözləntimizi doğrultmayanda həmin hadisə daha çox nəzərə çarpır. Çünki artıq mövcud olan müsbət mənzərədə çat yaranır və diqqətimiz həmin çatın üzərində cəmlənir.

Digər tərəfdən, bəzən insanlardan fərqinə varmadan qüsursuzluq gözləyirik. Bizim üçün etdikləri yaxşılıqları onların xarakterinin təbii xüsusiyyəti, etdikləri səhvləri isə həqiqi üzlərinin göstəricisi kimi qəbul edirik. Belə olduqda yaxşı davranışlar insanın borcu, səhvlər isə bağışlanmaz nöqsan kimi görünür. Bu yanaşma isə münasibətlərdə ədalətli qiymətləndirməyə mane olur.

Ən ağrılı məqam odur ki, bəzən bir səhv insanın niyyətini də şübhə altına salır. İllərlə səmimi olduğuna inandığımız birinin yanlış qərarı bizi onun əvvəlki davranışlarını belə yenidən düşünməyə vadar edir. Dünən həqiqi hesab etdiyimiz qayğının arxasında bu gün başqa səbəblər axtarmağa başlayırıq. Halbuki hər səhv pis niyyətin sübutu deyil. İnsan düşünmədən danışa, yanlış qərar verə, emosiyalarına qapıla və ya sadəcə həmin anda düzgün davranmağı bacarmaya bilər. Bunlar məsuliyyətdən azad etmir, amma insanı bütövlükdə bir səhvlə eyniləşdirməyə də əsas vermir.

Əlbəttə, hər səhvi bağışlamaq və hər davranışa bəraət qazandırmaq düzgün deyil. Xüsusilə təkrarlanan, qəsdən edilən və başqasına ciddi zərər vuran hərəkətləri yalnız keçmiş yaxşılıqlara görə görməzdən gəlmək olmaz. Bəzən bir səhv insan haqqında vacib həqiqəti üzə çıxara bilər. Ancaq burada əsas məsələ səhvin mövcudluğu deyil, onun necə baş verdiyi, insanın məsuliyyəti qəbul edib-etmədiyi və eyni davranışı təkrarlayıb-təkrarlamadığıdır. Bir dəfə büdrəyən insanla hər dəfə başqasını incidən insanı eyni tərəzidə ölçmək ədalətli deyil.

Münasibətlərin davamlılığı da məhz bu fərqi görə bilməkdən asılıdır. Əgər insanları yalnız bizə faydalı olduqları müddətdə yaxşı hesab ediriksə, deməli, onların özünü deyil, bizə verdiklərini qiymətləndiririk. Belə münasibətlərdə yaxşılıq yaddaşda qalmaq üçün deyil, hər dəfə yenidən sübut edilmək üçün yaşanır. Bir gün gözlənti qarşılanmayanda isə əvvəlki bütün zəhmət mənasını itirir.

İnsanların səhvlərini xatırlamaq asandır, çünki həmin səhvlər bizdə inciklik yaradır. Yaxşılıqları xatırlamaq isə bəzən şüurlu seçim tələb edir. Bunun üçün yaşanan hadisəyə yalnız özümüzə vurduğu təsir baxımından deyil, bütöv münasibətin tarixi içərisindən baxmaq lazımdır. Bir insanın bizi məyus etməsi onun bizə yaşatdığı bütün yaxşı anları yox etmir. Eyni zamanda, keçmişdə edilən yaxşılıqlar da bugünkü səhvin nəticələrini aradan qaldırmır. Hər iki həqiqət eyni anda mövcud ola bilər.

Əsl ədalət insanın səhvini görməməkdə deyil, həmin səhvin onun bütün kimliyini müəyyənləşdirməsinə imkan verməməkdədir. Çünki heç kim yalnız yaxşılıqlarından ibarət deyil, heç kim də təkcə səhvləri ilə izah edilə bilməz. Bir insanı həqiqətən tanımaq üçün onun ən yaxşı günlərini də, ən zəif anlarını da görmək, sonra isə bunların hamısını birlikdə dəyərləndirmək lazımdır.

Bəzən münasibətləri dağıdan səhvin özü deyil, həmin səhvə qədər yaşanan hər şeyin bir anda unudulmasıdır. İnsanların qüsursuz olmadığını qəbul etmək, yaxşılıqları adi borc kimi görməmək və səhvləri ölçüb-biçərək qiymətləndirmək münasibətlərdə daha sağlam yanaşmanın əsasını təşkil edir. Bir səhv illərin yaxşılığını kölgədə qoya bilər, amma bu kölgənin altında qalanları görmək də insanın ədalət hissindən asılıdır.